Dünya iqtisadiyyatı yeni problemlər məngənəsinə düşməklə indi daha böyük çətinliklər yaşayır. Hətta ən inkişaf etmiş ölkələrdə belə həm iqtisadi artım templəri azalır, həm də bahalaşma daha geniş vüsət alır. Bunun ən real təzahürünü dünyanın ən böyük iqtisadiyaytına malik ABŞ-da görmək olar.
ABŞ-ın maliyyə naziri Canet Yellen qiymət artımlarının ciddi problem mənbəyi olduğunu etiraf dib: “Yaxın gələcəkdə ABŞ-da inflyasiya səviyyəsi yüksək olaraq qalacaq və bu, indiki mərhələdə ölkənin əsas iqtisadi probleminə çevrilib. Şübhə yoxdur ki, bizdə böyük inflyasiya təzyiqləri var, inflyasiya həqiqətən də indiki mərhələdə bizim əsas iqtisadi problemimizdir və buna qarşı tədbir görməyimiz çox vacibdir”. Dünya Bankı isə qeyd edir ki, qlobal iqtisadiyyat 2022-ci il üçün zəif artım və yüksək inflyasiyanın uzun sürən dövrünə daxil olur. Qurum bir çox ölkənin iqtisadi tənəzzüllə üzləşə biləcəyini əlavə edib. Dünya Bankı mövcud problemi əsas etibarilə koronavirus pandemiyası ilə əlaqələndirir və Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzünün də burada ciddi rol oynadığını bildirir: “Dünyanın əksər hissəsində zəif sərmayə qoyuluşu səbəbindən artan inflyasiya, ehtimal ki, on il ərzində davam edəcək. İndi bir çox ölkədə inflyasiyanın onilliklər ərzində ən yüksək həddə çatdığı və tədarük artımının yavaş olacağı gözlənildiyi fonda inflyasiyanın daha uzun müddətdə daha yüksək həddə qalması riski var”. Dünya Bankı hesab edir ki, qlobal ümumi daxili məhsul artımı inflyasiyanın bir çox iqtisadiyyatlarda yüksək olaraq qalması ilə 2023 və 2024-cü illərdə gözləntilərdən az olacaq. Qurum ABŞ-da iqtisadi artımın keçən illə müqayisədə 5,7% olmasına baxmayaraq, bu il yalnız 2,5% olacağını qeyd edib. Bankın proqnozuna görə, Avropada da keçən il 5,4% ilə müqayisədə 2,5% artım gözlənilir. Dünya Bankının bildirdiyinə görə, Çində bu il 4,3% artım gözlənilirdi ki, bu da keçən il 8,1%-lə müqayisədə daha aşağı göstəricidir. Azərbaycan bu fonda dünya ölkələrinin əksəriyyəti ilə müqayisədə daha əlverişli vəziyyətdədir. Belə ki, Dünya Bankı bu il və gələn il Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun artımı ilə bağlı proqnozlarını dəyişməyərək sabit saxlayıb.
Qurumu “Qlobal İqtisadi Perspektivlər” hesabatının iyun sayında bildirilir ki, Azərbaycanın bu il və gələn il iqtisadi artımı ilə bağlı proqnozunu aprel ayı lə müqayisədə dəyişməyib, müvafiq olaraq 2,7 % və 2,2% səviyyəsində saxlanıb.Dünya Bankı 2024-cü ildə isə Azərbaycanda ÜDM-nin 2,3 % artacağını gözləyir: “Rusiya iqtisadiyyatı ilə sıx iqtisadi əlaqələrə görə Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın əksər ölkələrində artımın zəifləyəcəyi gözlənilir. Hər iki subregionda artımın 2021-ci illə müqayisədə 2022-ci ildə təxminən iki dəfə azalacağı gözlənilir. Nəticədə Mərkəzi Asiyada iqtisadi artım 2,4 %-ə, Cənubi Qafqazda isə 3,4 %-ə enəcək. Daha yüksək qlobal əmtəə qiymətləri bəzi iqtisadiyyatlarda (Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan) aktivliyin azalmasını yumşaldan gözlənilməz fürsətlər təmin etsə də, bu fürsətlərin məhdud olacağı ehtimal edilir. Bunun ən əsas səbəbi, Azərbaycanda neft sektorunun tam həcmə yaxın işləməsi, Qazaxıstanda isə əsas boru kəmərində kəsinti ilə bağlı təchizat məhdudiyyətləridir. Daha geniş mənada, xarici tələbatın və Rusiyadan pul köçürmələrin kəskin azalması, bu iqtisadiyyatların bəzilərinin üzərində yüksək əmtəə qiymətlərindən əldə edilən qazancdan daha böyük təsir göstərəcək". Dünya Bankı hesab edir ki, Mərkəzi Asiyada, Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinə cavab olaraq, bu ölkəyə qarşı tətbiq edilən sanksiyalar maliyyə vasitəçiliyi üçün problemlər yaradır: “Müharibə Qırğızıstan və Tacikistanda borc problemi riskləri də daxil olmaqla digər təhlükəsizlik zəifliklərini də artırır. Hər iki ölkədə bu il istehsalın azalması, daha geniş fiskal və xarici cari hesab kəsiri və kəskin valyuta ucuzlaşması yaşanacağı gözlənilir”. Azərbaycan inflyasiyanın tənzimlənməsi baxımından da əlverişli vəziyyətdədir. Dünyadakı qiymət artımlarının ölkə iqtisadiyaytına mənfi təsirlərinin neytrallaşdırılması üçün adekvat tədbirlər görülür. İnflyasiyanın iqtisadi fəallıq üçün məqbul səviyyədə saxlanılması, makroiqtisadi və maliyyə sabitliyi üçün xələl gətirməyən həddə qorunması hökumətin xüsusi diqqət mərkəzindədir. Ölkədə qiymətlərin bazar prinsipləri əsasında formalaşmasını qorumaqla işgüzar fəallığa və əhalinin sosial rifahına inflyasiyanın təsirlərinin minimallaşdırılması üçün də çevik addımlar atılır. Xüsusən də idxal inflyasiyasının məhdudlaşdırılması əsas prioritetlər sırasında yer alır. Bu fonda minimum istehlak səbətinə daxil olan ərzaq məhsullarının və bir sıra digər məmulatların yerli istehsal hesabına təmini üçün zəruri tədbirlər görülür. Bu gün ölkəmizdə həyata keçirilən monetar və fiskal siyasət də inflyasiya təzyiqlərinin azaldılmasına xidmət edir. Görülən digər tədbirlər də qiymət artımının yol verilən həddə qalmasına hesablanıb. Bundan əlavə, dünya bazarlarında neft və qazın yüksək qiymətləri Azərbaycanın maliyyə manevr qabiliyyətini, o cümlədən milli valyutanın sabit saxlanılması imkanlarını daha da artırır. Bu da inflyasiyanın nəzarətdə qalmasına əlavə imkan yaradır. Artan ixrac həcmi də Azərbaycanın manevr imkanlarını yüksəldir. Qeyd edə ki, bu ilin yanvar-may ayları ərzində Azərbaycanın ixracı 15,4 milyard dollar, qeyri-neft sektoru üzrə 1,2 milyard dollar təşkil edib. Qeyri-neft sektoru üzrə ixrac 2021-ci il ilə müqayisədə 280,6 milyon dollar və ya 30,9% artıb. Bu da Azərbaycana yeni maliyyə imkanları qazandırır.
Ramil QULİYEV
