Dünya miqyasında özünü göstərən əsas problemlərdən biri də qidaların israf edilməsidir. Artıq bir çox ölkələr bununla bağlı sərt addımlar atmağa hazırlaşır. Məsələn, İspaniya qida məhsullarını zibil kimi atan restoran və mağazaların cərimələnməsini nəzərdə tutan qanun layihəsini qəbul etməyə hazırlaşır.
“El Pais” qəzeti yazır ki, İspaniyanın iaşə obyektləri və mağazaları hər il təxminən 1,3 milyard kiloqram, yəni adambaşına orta hesabla təxminən 31 kiloqram ərzaq məhsulunu zibilliyə atır. Bu tendensiya ilə mübarizə aparmağa çalışan Krallığın Nazirlər Kabineti ərzaq itkilərinin qarşısının alınması ilə bağlı qanun layihəsini təsdiqləmək istəyir. Təşəbbüs qida zəncirinin bütün iştirakçılarından israfçılığın qarşısını almaq üçün plan hazırlamağı tələb edir. Qaydalara əməl etməyən barlar, restoranlar və mağazalar cərimələnəcək. Qanun layihəsinə əsasən, yemək üçün yararsız olan ərzaq məhsullarından şirələr və cemlər hazırlamaq olar. Variant olaraq onlardan heyvanlar üçün yem hazırlamaq da təklif olunur. Hökumət təklif edir ki, məhsulu tullamazdan əvvəl onun istifadə imkanlarını dəyərləndirmək lazımdır. Çünki qidaları konserv bankalarına köçürmək mümkündür. Plana əsasən, artıq qalan ərzaq qida banklarına verilə bilər. Müəssisələr həmin təşkilatlarla məhsulların toplanması, saxlanması və daşınması şərtlərini müəyyən edən müqavilələr imzalamalıdır. Həmçinin artıq qalan meyvələrdən şirə və ya mürəbbə hazırlamaq mümkündür. Digər seçim isə ərzaq qalıqlarını heyvan yemi üçün istifadə etməkdir. Bundan başqa, restoranlar müştərilərə artıq qalan qidanı özləri ilə aparmağı təklif etməli, mağazalar isə yararlılıq müddəti bitən ərzaqların ucuz qiymətlərlə satışını stimullaşdırmalıdır. Qanun layihəsi təsdiqlənərsə, qaydalara əməl etməyən müəssisələr 2 mindən 60 min avroyadək, israfçılığa təkrar yol verdikləri halda isə 500 min avroya qədər cərimə ödəməli olacaq. Qida ilə bağlı israfçılıq təkcə İspaniyaya aid deyil. BMT-nin araşdırmasına görə, illik olaraq 1,3 milyard ton qida tullantısı əmələ gəlir. Bu qədər qida tullantısı ilə 815 milyon ac insanı doyurmaq mümkündür.
Onu da qeyd edək ki, İspaniyadan əvvəl bəzi ölkələrdə, qaydalara əsasən, restoranlarda qidaların tullantısı qadağandır. Bunun üçün müştərilər cərimə olunur. Bəzi ölkələr isə qida tullantılarından gübrənin hazırlanması prosesində istifadə edirlər. Bu məqsədlə orqanik gübrələr də istehsal olunur. Qida tullantılarının geri çevrilməsi ilə ətraf aləmin çirklənməsinin də qarşısı alınmış olur. Qida tullantılarının həcmini azaltmaq, tullantıları faydalı şəkildə idarə etməklə həm də yeni iş yerləri yaratmaq, enerjiyə qənaət etmək və iqlim dəyişikliyinin qarşısını almaq mümkündür. Azərbaycandakı vəziyyətə gəlincə, ölkəmizdə illik olaraq adambaşına 90 kiloqramdan artıq qida zibilliyə atılır. Bu barədə müvafiq məlumat hələ ötən il açıqlanan BMT-nin Qida Tullantısı İndeksi adlanan hesabatında verilib. Hesabata görə, Azərbaycanda illik olaraq toplam 935 min ton qida tullantısı yaranır. Qida tullantılarının həcminə görə Azərbaycan bir çox ölkələri geridə qoyur. Halbuki, Azərbaycanda əhalinin əsas xərcləri məhz ərzaq məhsullarına sərf edilir. Digər araşdırmalar da göstərir ki, Azərbaycanda qida tullantıları, xüsusilə meyvə-tərəvəz qalıqları digər məişət tullantılarından çoxdur. Başqa təəssüf doğuran məqam isə odur ki, az qala hər zibil qutusunun ətrafına çörək qalıqları atılır. Restoran və kafelərin yerləşdiyi ərazilərdəki poliqonlara nəzər salmaqla biz bu qida israfını görə bilərik. Elə bu səbəbdən hesab edilir ki, İspaniya təcrübəsinin artıq Azərbaycanda da tətbiqinə ehtiyac var. Onu da qeyd edək ki, BMT-nin Qida və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) tərəfindən hazırlanmış Azərbaycanda qida itkisinin qarşısının alınması, azaldılması və monitorinqi üzrə Milli Strategiya hazırlanıb. FAO-nun Azərbaycandakı nümayəndəsi Mələk Çakmak bu xüsusda bildirib: “Bu strategiyanın həyata keçirilməsi Azərbaycanda milli qida sisteminin səmərəliliyinin artırılmasına töhfə verəcək. Bu da, öz növbəsində, ərzaq və qida təhlükəsizliyini daha mükəmməl təmin edəcək, gücləndirilmiş gəlir və dolanışıq vasitəsilə kiçik və orta istehsalçılara fayda verəcək. Uzun müddətdə strategiya, əhalinin və gəlirlərin artması, urbanizasiya və dəyişən istehlak üstünlükləri və nümunələri səbəbindən istehsalın artması məqsədilə iqlim dəyişikliyinə milli töhfəni və milli ərzaq sisteminə təzyiqi azaltmağa kömək edəcək”. Strategiyada təqdim edilən yanaşma qida tədarükü zəncirinin bütün mərhələlərinə - istehsal, emal, paylama və istehlak dövrünə diqqət yetirməklə qida itkisini azaltmağa yönəldilib. Strategiya, həmçinin, qida istehsalına sərmayə qoyulan resursların təmin olunması və optimallaşdırılmasına şərait yaradan dairəvi dəyər zəncirinə keçidi dəstəkləyir. Bundan əlavə, strategiyaya qida itkisinin idarəedilməsinin tənzimlənməsinin təkmilləşdirilməsi, qida tədarük zəncirlərinin səmərəliliyinin artırılması, qida məhsullarının bərpası və yenidən bölüşdürülməsi sisteminin yaradılması, problemin qarşısını almaq məqsədilə qida dəyər zənciri iştirakçıları və ictimaiyyət arasında məlumatlılığın artırılması və qida itkisinə nəzarət etmək, ölçmək və hesabat vermək məqsədilə milli potensialın gücləndirilməsi tədbirləri daxildir.
Samirə SƏFƏROVA
