Hökumətin iqtisadi siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri qeyri-neft sektorunun daha sürətli inkişafına nail olmaqdır. Etiraf edilməlidir ki, bu istiqamətdə son illərdə yaxşı nəticələr əldə edilib. İqtisadiyyatın diversifikasiya olunması, bu fonda qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi üçün dövlət son zamanlar həm rəqabət mühitinin, həm qanunvericiliyin, həm də gömrük-vergi mühitinin təkmilləşdirməsi baxımından əhəmiyyətli addımlar atır. Qeyri-neft sektoruna müxtəlif güzəştlər verilir.
Ölkəmizdə Sahibkarlığın İnkişafı Fondunun vasitəçiliyi ilə qeyri-neft sektoruna ayrılan kredit resurslarının cəlbediciliyi də artırılır. Qeyri-neft sektoruna yatırılan investisiyaların, kreditlərin güzəştli olması üçün resurslar ayrılır, kreditlərin maliyyələşməsi üçün mənbələr yaradılır. Amma bunlar əsasən dövlət hesabına həyata keçirilir. Ölkənin bank sektoru bu prosesdə hələ də fəal iştirakdan uzaq qaçır. Xüsusən də real sektora ayrılan bank kreditləri həcmin azlığı, faizlərin yüksək olması baxımından ciddi problem mənbəyi olaraq qalır. Halbuki, bank sektorunun düşdüyü çətinliklərdən xilas olmaq üçün hökumətin atdığı addımlar bu sahədə vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Belə ki, artıq banklar üçün ciddi çətinlik sayılan problemli kreditlərin miqdarı sürətlə azalır. Eyni zamanda, yaranmış vəziyyət banklara yenidən kredit portfelini genişləndirmək imkanı qazandırır. Amma belə görünür ki, bankların böyük əksəriyyəti hələ də onlara göstərilən bu dəstəyi düzgün qiymətləndirə bilmir. Ən azı o baxımdan ki, hökumət tərəfindən göstərilən dəstəyə rəğmən, banklar hələ də kreditləri yüksək faizlə verir. Eyni zamanda, yenə də hökumətin gözləntilərinə baxmayaraq, banklar real sektora lazımi qədər kredit ayırmaqdan qaçır. Halbuki, banklara dəstək verən hökumət tamam fərqli nəticələr istəyir. Hökumət yanaşması bundan ibarətdir ki, biznesin, real sektorun dəstəklənməsi iqtisadiyyatın inkişafı üçün ən önəmli faktorlardan biridir. Bu baxımdan mövcud problemlərin həlli, biznesin səsləndirdiyi təkliflərə diqqət yetirilməsi çox önəmlidir. Amma banklar buna diqqət etmir. Elə Azərbaycan-Türkiyə İş Adamları Birliyinin İdarə Heyətinin sədri Cemal Yangın da məsələyə bu prizmadan yanaşır. O, məsələ ilə bağlı bildirir: “Əsas problemlərdən biri biznesin maliyyə resurslarına əlçatanlığı ilə bağlıdır. Azərbaycan banklarında kifayət qədər likvid vəsait var. Amma biznes üçün bankların kredit faizləri çox yüksəkdir. Xüsusilə kiçik və orta biznesin bank kreditlərinə əlçatanlığı aşağıdır. Bundan əlavə, kreditlərin verilməsində girovla bağlı şərtlər çox ağırdır. Bu şərtləri yüngülləşdirmək lazımdır. Banklar girov arxasınca qaçmalı deyil, valideynlərdən qalan mirasa göz dikməli deyil, layihələrə maraq göstərməli, onlara dəstək verməlidirlər. Layihə effektivdirsə, onun büdcəsi, gəliri, biznes planı yetərlidirsə, girova ehtiyac olmamalıdır. Kiçik və orta biznesin sərmayəyə, maliyyə resurslarına ehtiyacı var və bu ehtiyac təmin edilməlidir”.
Ekspert qeyd edir ki, bunlar böyük, milyon manatlıq layihələr deyil, 50-300 min manatlıq layihələrdir: “İqtisadi inkişaf, milyardlıq layihələrin deyil, əsasən bu kiçik biznes sahələrinin dəstəklənməsindən başlayır. Banklar layihələrə kredit ayırdıqda pulu alan iş adamı onu başqa yerə xərcləyə bilməz. Bank gözünün önündə pulun necə xərcləndiyini görür. Amma girov qarşılığında kredit verdikdə isə vəsaitin necə xərclənməsi onu narahat etmir və yaxud maraqlı olmur. Çünki artıq verdiyi kreditin zəmanəti var. Kiçik biznesin inkişafı böyük bizneslərin inkişafının ilkin mərhələsidir. Ona görə də kiçik bizneslərin dəstəklənməsi vacibdir. Banklarla danışdığım zaman da bu məsələni gündəmə gətirirəm. Bildirirəm ki, sizin əsas işiniz layihələrin kreditləşdirilməsi olmalıdır”. Amma banklar hələ ki, bu istiqamətdə müvafiq addımlar atmaqdan yayınırlar və bu da real sektorun inkişafına əngəl yaradır. Halbuki, real sektora dəstək üçün bankların maliyyə vəsaiti heç də az deyil. Belə ki, bu ilin yanvarın 1-nə bank sektorunun aktivləri 35 miyard 604,5 milyon manat təşkil etməklə, ötən il yanvarın 1-i ilə müqayisədə 15,8 faiz çox olub. İlk dəfədir ki, bankların aktivləri 35 milyard manatı keçib. Bankların aktivlərinin 15 milyard 97 milyon manatını isə müştərilərə verilmiş xalis kreditlər təşkil edib ki, son 1 ildə sektorun kredit portfeli 15,2 faiz böyüyərək, kreditlərin aktivlərdəki payı 42,6 faizlə 42,4 faiz aralığında qərarlaşıb. Amma kreditlərin əsas hissəsi yenə istehlak kreditlərinin payına düşür. Müqayisə üçün bildirək ki, iqtisadiyyatın energetika və kimya sahəsinə, kənd təsərrüfatına, tikinti və daşınmaz əmlaka, sənaye və istehsala ayrılan kreditlər birlikdə heç 25 faizə çatmır. Bu, istehlak kreditləri ilə müqayisədə çox azdır. Bu fonda aydın görünür ki, kommersiya bankları real sektoru maliyyələşdirməkdə də maraqlı görünmür. Halbuki, dövlətin banklardan gözlədiyi addım onların biznes kreditlərinə daha çox vəsait ayırmasıdır. Ancaq banklar dövlətin bu istəyindən nəticə çıxarmır. Bu səbəbdəndir ki, hələ də real sektora yönəldilən kreditlərin həcmi ümumi kredit portfelində aşağı olaraq qalmaqdadır. Yəni kommersiya bankları real sektoru maliyyələşdirməkdə maraqlı deyillər. Görünən budur ki, istehlak kreditləri üçün faiz dərəcələri yüksək olduğu üçün bunda banklar maraqlıdır. Hesab edilir ki, məsələyə, ehtiyac olarsa, inzibati qaydada müdaxilə vacibdir.
Tahir TAĞIYEV
