Dünya iqtisadiyyatı Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda çoxsaylı problemlərlə üzləşməkdə davam edir. İndi dünya bazarlarında inflyasiya ilə yanaşı diqqət çəkən məsələlərdən biri də durğunluqdur. Qlobal iqtisadiyyatda durğunluq gözləntilərinin güclənməsi ilə bazarlara inam da eyni sürətlə zəifləyir.
İqtisadiyyatda tənəzzül gözləntisi gücləndikcə, investorların bazarlara inamı da sarsılmaqda davam edir. “Financial Times” qəzeti bu xüsusda yazır: “İnvestorlar indi nəyə güvənəcəklərini bilmirlər. Birjalar düşür, səhmlərin qiyməti düşür. Bu siyahıya "qızıl düşür"ü də əlavə edə bilərik”. “Vanguart Global Corporate” istiqraz indeksi və MSCI qlobal fond bazarı indeksi illik 12-13 faiz azalıb. Neft, qaz və strateji metalların qiymətləri də çox dəyişkəndir və durğunluq gözləntiləri qarşısında onların enmə tendensiyası qaçılmaz sayılır. BBC radiosu bildirir ki, bu eniş tendensiyası həm də tənəzzülün xəbərçisidir: “Buğda və qarğıdalı kimi taxılın da qiyməti sürətlə artır, lakin başqa bir problem də var: bu qiymət artımının inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səbəb ola biləcəyi siyasi qeyri-sabitliyin iqtisadi nəticələrinin inkişaf etmiş ölkələrin maliyyə bazarlarına təsir etməsi ehtimalının artmasıdır. Bu məqam xüsusilə, borc böhranı kontekstində gözardı edilməyəcək qədər çox güclüdür. Burada da inkişafın mümkün istiqaməti tənəzzülə işarə edir. Satınalma Pariteti indeksi baxımından yanaşdıqda, Çin dünya iqtisadiyyatının ən böyük hissəsini təşkil edir. Ancaq maliyyə bazarları və qlobal pul ehtiyatı baxımından ABŞ-ın dünya fond bazarında payı 59,9 faizə çatır. İkinci yerdə olan Yaponiya üçün bu göstərici cəmi 6,2 faizdir. Böyük Britaniya və Çin üçün bu rəqəm, müvafiq olaraq, 3,9 faiz və 3,6 faiz təşkil edir. Avronun dövriyyəyə buraxılmasından sonra ABŞ dolları mərkəzi bankların ümumi qlobal ehtiyatlarında 17 xal itirsə də, hələ də 59-60 faiz civarındadır. Bir sözlə, ABŞ-ın maliyyə bazarlarındakı davranışı dünya valyuta və fond birjalarındakı prosesləri müəyyən etmək gücünə malikdir. Sektoral əsasda ABŞ-da yerləşən şirkətlərin bazar payları qlobal səviyyədə hələ də çox yüksəkdir. Məsələn, ABŞ-ın informasiya texnologiya şirkətlərinin qlobal bazarlarda payı 73 faiz, istehlak və sənaye mallarında bu pay müvafiq olaraq, 49 faiz və 46 faiz təşkil edir. Bu faiz proqram sənayesində 86 faiz, səhiyyə məhsullarında isə 82, müdafiə-aviasiya sektorunda 73, kimyəvi maddələrdə 41 faizə yüksəlir. Bu rəqəmlər ABŞ şirkətlərinin fəaliyyətinin potensialını və tənəzzül gözləntilərinin qlobal maliyyə bazarına təsir etmə potensialının yüksək olduğunu göstərir”.
Bunlara paralel olaraq “The Economist”, “Wall Street Journal” və “Financial Times” kimi biznes nəşrləri də dünya iqtisadiyyatında tənəzzül proqnozlaşdırır. Birjalarda zərərlər artır. Çindəki pandemiya böhranının mənfi təsirlərinin və karantin tədbirlərinin istehsal-tədarük zəncirinə yaradacağı mənfi təsirlər vəziyyəti daha da pisləşdirir. Avropa fond bazarlarında da ilin əvvəlindən ucuzlaşma tendensiyası müşahidə olunur. Asiyada “Shanghai Composite” indeksi və “Tokyo Nikkei” ilin əvvəlindən indiyədək müvafiq olaraq, 4,2 və 5,5 faiz dəyər itirib. Mart ayının əvvəlindən 8,5 faiz dəyər itirən qızıl da investorlara çox etibarlı görünmür. Bunlar fonunda ABŞ iqtisadiyyatına qayıtsaq, son xəbərlər burada tənəzzül və maliyyə böhranı riskinin gücləndiyini göstərir. Belə ki, ev təsərrüfatları bazarının əsas nəhəngləri hesab edilən “Wallmart”, “Target” və “Smucher”in səhmləri təkcə keçən həftə müvafiq olaraq 18, 20 və 13 faiz ucuzlaşıb. “Mega Cap8” kimi tanınan nəhəng texnologiya şirkətlərinin (“Amazon”, “Alphabet”, “Apple”, “Meta”, “Microsoft”, “Netflix”, “Nvidia” və “Tesla”) səhmlərinin qiymətləri ilin əvvəlindən orta hesabla 28 faiz ucuzlaşıb. Başqa sözlə, burada təxminən 3,76 trilyon dollar itkidən söhbət gedir. İkincisi, "Wall Street Journal"ın araşdırmasına görə, ABŞ borc bazarında kredit ödənişini gecikdirənlərin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmağa başlayıb. Belə şəraitdə mərkəzi bankların faiz artımı, dünya iqtisadiyyatının yavaşlaması, pandemiyanın və Ukrayna müharibəsinin dağıdıcı təsirləri dünia iqtisadiyyatında resessiya ehtimalını artırır. Bu tendensiya qarşısında maliyyə bazarlarında və inkişaf etmiş ölkələrdə investorlar təhlükəsiz sığınacaqların sürətlə yoxa çıxdığını, bazarlarda qeyri-stabillik və zəifləmə meylinin gücləndiyini görürlər. Bu da öz növbəsində iqtisadi ləngimə və "bumeranq" effekti ilə tənəzzül ehtimalını gücləndirir. Son zamanlar tez-tez haqqında bəhs olunan ərzaq böhranı, borc almağı çətinləşdirən yüksək faiz dərəcələri və bahalaşmağa davam edən dollar da yeni böhrana əlavə təkan verir. Hətta 2008-ci ilin qlobal iqtisadi böhranının yenidən təkrar olunma ehtimalı da artır. Xatırladaq ki, o vaxt da qlobal miqyasda baş verən maliyyə böhranı öz başlanğıcını ABŞ-dan götürüb. İndiki halda eyni ssenari təkrarlana bilər. Özü də qlobal iqtisadiyyatın bu dəfə 2008-ci ildəki maliyyə böhrandan daha pis şəkildə özünü tənəzzülə uğrayacağı proqnozlaşdırılır.
Tahir TAĞIYEV
