Dünya taxıl bazarında vəziyyət daha sürətlə gərginləşməyə doğru gedir. Artıq beynəlxalq qurumlar da həyəcan təbili çalır ki, qabaqlayıcı tədbirlər olmasa, dünyada taxıl qiyamı başlana bilər. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) iqtisadçısı Maksimo Torero qeyd edir ki, Ukraynadakı böhran səbəbindən dünyada ərzaq çatışmazlığı və bahalaşma gözlənilir.
O, neftin bahalaşmasının da proseslərə neqativ təsir etdiyini vurğulayır: “Neft qiymətlərinin artması və gübrə ixracının bloklanması ilə ən pis ssenaridə, daha 13,7 milyon insanın qida çatışmazlığı risqi ilə üzləşəcəyini gözləyə bilərik. Qarğıdalı və taxıl təkcə çörək hazırlamaq üçün deyil, həm də mal-qaranı bəsləmək üçün lazımdır. Onların bahalaşması məhsulun mayasında da özünü göstərir. Qida istehsalında yaranan çətinliklər 2023-cü ildə böhranın daha da pisləşməsinə gətirib çıxarır”. Ekspert qeyd edib ki, Ukraynada müharibə davam edərsə, daha 18 milyon insan qida çatışmazlığından əziyyət çəkə bilər: "Avropada Litva, Moldova, Serbiya, Finlandiya, Estoniya kimi ölkələr demək olar ki, Rusiya gübrələrinin tədarükündən asılıdır. Onlara İrlandiya, Norveç, Polşa, Şimali Makedoniya, Sloveniya da əlavə olunub". İtaliyanın xarici işlər və beynəlxalq əməkdaşlıq naziri Luici Di Maio isə bəyan edib ki, Ukrayna limanlarından taxıl ixrac edilməsə, Afrikada yeni müharibələr başlayacaq, yeni dövlət çevrilişləri olacaq və Avropaya miqrant axını olacaq: “Ukrayna limanlarından dərhal taxıl ixrac etmək lazımdır. Əgər biz taxıl ixrac etməsək, Afrikada yeni müharibələr, yeni dövlət çevrilişi, terrorun yeni təzahürləri və Afrikadan Avropaya böyük miqrasiya axını olacaq. Biz buna icazə verə bilmərik”.
BMT-nin Ukrayna üzrə böhran koordinatoru Amin Avad bildirib ki, dünyada 1,5 milyard insan Ukrayna taxılından, Rusiyanın ərzaq və gübrəsindən asılı olduğundan, taxıl ixracını bərpa etmək üçün danışıqlar mümkün qədər tez başa çatdırılmalıdır: “Dünyada bu ərzağa və gübrəyə ehtiyacı olan 1,5 milyard insan var. Ümid edirəm ki, danışıqlar həqiqətən problemsiz keçəcək və mümkün qədər tez başa çatdırılacaq, növbəti böhranla üzləşməmiş limanlar blokadadan çıxarılacaq və gübrə, ərzaq ixracı bərpa olunacaq”. Avropa İttifaqının xarici siyasət və təhlükəsizlik üzrə ali nümayəndəsi Cozef Borrellin fikrincə, Rusiya Ukrayna limanlarını bağladığı üçün dünyada taxıl çatışmazlığına görə birbaşa məsuliyyət daşıyır. Borrell bildirib ki, Avropa İttifaqı Rusiyanın müharibəni davam etdirmək qabiliyyətinə zərbə vurmaq üçün sanksiyalar tətbiq edib, çünki təcavüzkar müharibə qəbuledilməzdir. Onun sözlərinə görə, məhdudlaşdırıcı tədbirlər kənd təsərrüfatı məhsullarına və onların daşınmasına təsir göstərmir və buna görə də buğda sanksiyalara məruz qalmır: "Rusiyanın Ukrayna limanlarının davamlı blokadası milyonlarla ton taxılın ixracını mümkünsüz edir. Rusiya beynəlxalq ticarətdə taxıl qıtlığına görə birbaşa məsuliyyət daşıyır və təcavüzü dayandırmaq əvəzinə, məsuliyyəti beynəlxalq sanksiyaların üzərinə atmağa çalışır. Bu dezinformasiyadır". Lakin Rusiyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Vasili Nebenzya daha əvvəl qeyd edib ki, Rusiya gübrə verməyə hazırdır, lakin sanksiyalar buna mane olur. Rusiya prezidenti Vladimir Putin isə qeyd edir ki, ölkəsi Ukrayna taxılının maneəsiz ixracını təmin etməyə hazırdır. Putin Ukrayna taxılının Berdyansk limanı, o cümlədən Belarus vasitəsilə ixracının mümkünlüyünü açıqlayıb: “Rusiya heç bir şərt qoymur və taxılın Ukrayna limanları vasitəsilə ixracının təhlükəsizliyinə zəmanət verir. Ukrayna taxılının ixracının ən asan yolu Belarusdan keçir, lakin buna görə Minskdən sanksiyalar götürülməlidir”. Belə vəziyyətdə Ukraynadan taxıl ixracının yaxın tezlikdə bərpası mümkünsüz hesab edilir. Qeyd edək ki, koronavirus pandemiyası taxıl istehsalına onsuz da ağır zərb vurmuşdu. İxracatçı ölkələr bildirirdi ki, taxıl istehsalına böyük zərbə dəydiyindən nəzərdə tutulandan xeyli az məhsul əldə edilib. Rusiya, Ukrayna, Kanada, ABŞ, Hindistan taxıl ixracına hələ keçən ildən kvotalar tətbiq etməyə başlamışdılar. Rusiyanın bu ilin fevralında Ukraynaya hücum etməsi vəziyyəti daah da ağırlaşdırıb. Ekspertlərə görə, nə qədər ki, Ukraynaya qarşı hərbi təcavüz davam edəcək, problemlər kəskinləşəcək. Digər tərəfdən kəskin quraqlıq, iqlim dəyişikliyi kimi amillər müharibə regionundan çox-çox uzaqda yerləşən ABŞ, Hindistan, Fransa və digər ölkələrdə də bilavasitə ərzaq buğdası istehsalı və tədarükünə ciid zərbə vurub. Belə şəraitdə dünya taxəl böhranı qaçılmaz sayılır. Qeyd edək ki, Azərbaycan da ərzaqlıq buğda sarıdan idxaldan asılı vəziyyətdədir. Yerli istehsal hesabına özümüzü cəmi 58 faiz təmin edirik, 42 faiz idxal hesabına təmin olunur. Əsas idxalçılarımız ilk yerdə Rusiya, ikinci sırada isə Ukrayna idi. Amma indi müharibə vəziyyəti dəyişdirib. Aərbaycan ərzaq buğdası sarıdan tələbatı məhz yerli istehsal hesabına qarşılamaq təşkil edir. Hesablamala əsasən, taxıla olan tələbatımızın 85 faizini yerli istehsal hesabına təmin edə bilsək, xaricdən asılılıq səviyyəsi aradan qalxacaq.
Ramil QULİYEV
