Aparılan araşdırmalar göstərir ki, bəşəriyyət öz ehtiyacları üçün getdikcə çox böyük miqdarda enerji istehlak edir və bu müstəvidə olan tələbat hələ də hər 25 ildən bir iki dəfə artır. Ötən əsrin əvvəllərindən bu əsrin əvvəlinə kimi dünyada enerji istehlakı 12 dəfədən çox artıb.
Müvafiq olaraq, enerji resurslarının, xüsusən də kömür, neft, təbii qaz, su elektrik enerjisi istehsalı da çoxalıb. Bunlara paralel olaraq nüvə enerjisi yaranıb, lakin ümumi balansda əsas yeri hələ də neft, təbii qaz və kömür tutur. Hidroenergetika və nüvə enerjisi birlikdə təkcə təbii qazın enerji istehsalında gücünün yarısını ödəyə bilir.
Enerji ekologiyası ölkəmizdə xüsusi diqqət mərkəzindədir
Məsələnin maraqlı tərəflərindən biri ondan ibarətdir ki, sözügedən enerji növləri ekoloji cəhətdən təmiz deyil. Ötən əsrin 70-ci illərin sonu, 80-ci illərin əvvəllərində baş vermiş enerji böhranı göstərdi ki, mineral enerji ehtiyatları o qədər də çox deyil. Bundan əlavə, enerji ekologiyası məsələsi daha kəskindir. Bu gün bir çox dövlətlər, o cümlədən inkişaf etmiş ölkələr aşağı kalorili yanacaqlarla - qəhvəyi kömür, şist, torfla kifayətlənmək məcburiyyətindədirlər. Bu növ yanacaqlar tullantıların yüksək faizini verir. Qəhvəyi kömürlərdə çoxlu kükürd var, o, atmosferi kükürd dioksidi və kül emissiyaları ilə ətraf mühiti dəhşətli dərəcədə çirkləndirir.
Hidroenergetika isə bəndlər sayəsində balıq ehtiyatlarının məhvinə və su balansının pozulmasına səbəb olur. Neft və qaza gəldikdə zəhərli avtomobil tullantıları və zavod bacalarından, istilik elektrik stansiyalarından, kombinə edilmiş istilik və elektrik stansiyalarından atılan tullantılar havanı zəhərləyir. İşlər belə davam edərsə, tezliklə nəfəs almağa sözün əsl mənasında təmiz hava qalmayacaq. Bu yaxınlaradək nüvə enerjisinə ekoloji cəhətdən çoxlu ümidlər bəslənirdi. Lakin “Çernobıl”, “Fukusima” və bəzi digər AES-lərdə baş verən hadisələr bunun nəyə başa gələ biləcəyini göstərdi. Təbii ki, atom enerjisinin alınması üçün daha təhlükəsiz, etibarlı və tullantısız üsulların olacağına ümid etmək olar. Amma indilikdə bu mümkün görünmür. Uzun onilliklər ərzində termonüvə birləşməsini mənimsəməyə cəhdlər edilib. 50-ci illərin əvvəllərindən bu istiqamətdə intensiv iş aparılıb, külli miqdarda vəsait qoyulub, komitələr yaradılıb, saysız-hesabsız beynəlxalq səviyyəli iclaslar, konfranslar keçirilib, dissertasiyalar yazılıb, proqramlar hazırlanıb. Amma hələ də heç kim atom enerjisinin alınmasının nə vaxt olacağını və ümumiyyətlə, olub- olmayacağını bilmir. Bu fonda enerjinin alınması üçün əvvəllər diqqət yetirilməyən alternativ üsullar daha çox diqqət mərkəzinə gəlir. Külək, okean və dəniz dalğalarının, Günəşin enerjisi bu fonda xüsusi diqqət cəlb edir. Onlar həm də ekoloji cəhətdən təmizdir. Elə Azərbaycan da neft və qazla zəngin olmasına baxmayaraq, bu enerji növlərinin inkişaf etdirilməsini xüsusi diqqət mərkəzində saxlayır. Bakı Ekspo Mərkəzində Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində 27-ci Beynəlxalq Xəzər Neft və Qaz Sərgisinin rəsmi açılış mərasimində çıxışı zamanı bu xüsusda danışan prezident İlham Əliyev qeyd edib: “Bizim gündəlikdə duran növbəti planımız yenilənən enerjidir və artıq bu sahədə işlər görülür. Bu sahədə Azərbaycan çox gözəl nəticələr nümayiş etdirir... Azərbaycan təkcə neft və qaz deyil, eyni zamanda, elektrik enerjisi ixrac edən ölkədir. Nəhəng potensial və təcrübə - bütün bu amillər mühüm enerji şirkətlərini cəlb etməyə və yenilənən enerjiyə investisiya yatırmağa imkan verib. Bu il biz artıq dünyanın aparıcı enerji şirkətləri olan “ACWA Power” və “Masdar” şirkətləri ilə iki təməlqoyma mərasimi keçirmişik. Hazırda biri günəş, digəri isə külək olmaqla, iki elektrik stansiyası inşa olunur ki, onların birgə istehsal gücü 470 meqavatdır. Gələn il bu iki stansiya istifadəyə veriləcəkdir və bu, yalnız başlanğıcdır. Çünki biz artıq yenilənən enerji sahəsində bir çox aparıcı enerji şirkətləri ilə fəal danışıqlar mərhələsindəyik. Xəzər dənizinin nəhəng potensialı var və artıq bu hesablama aparılıb. Mənə verilən məlumata görə, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunun potensialı 150 min meqavat təşkil edir, yəni, bu, nəhəng həcmdir. Eyni zamanda, İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində işğaldan azad olunan ərazilərin, xüsusilə də Kəlbəcər və Laçının potensialının 9-10 min meqavat olduğunu hesab edirik. Burada söhbət külək və günəş enerjisindən gedir. Buraya hidroelektrik enerjini əlavə etsək, - hansı ki, onun da böyük potensialı var, - buraya daha 1000 meqavat və ya artıq güc əlavə etmək olar. Bütün bunlar bizim hökumətimiz tərəfindən ciddi şəkildə nəzərdən keçirilir”.
İqlim dəyişikliyinin qarşısının alınmasına ən böyük töhfə verən ölkələrdən biri Azərbaycan olacaq
Məlumdur ki, ekoloji təmiz enerjiyə keçid mədən yanacaqları kimi böyük miqdarda istixana qazları buraxan mənbələrdən enerji istehsalının payının azaldılmasına gətirib çıxarır. Bu, həm də az miqdarda və ya sıfır həddində istixana qazları buraxan mənbələri arxa plana atılması deməkdir.
Təmiz enerjiyə qlobal keçidin istiqaməti Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının tərəfləri olan 180-dən çox ölkənin iştirakı ilə əldə edilmiş beynəlxalq razılaşma olan Paris Sazişində müəyyən edilib. Bu sazişin əsas məqsədi istixana qazı emissiyalarını azaltmaq üçün aşağı karbonlu enerji mənbələrindən istifadəni təşviq etməklə qlobal orta temperatur artımını dayandırmaqdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin hesablamalarına görə, 2050-ci ilə qədər iqlim dəyişikliyi hədəflərinə nail olmaq üçün bütün elektrik enerjisinin ən azı 80%-nin aşağı karbonlu mənbələrə çevrilməsi tələb olunacaq. Halbuki, hazırda dünyada elektrik enerjisinin təxminən üçdə ikisi qalıq yanacaqlardan istehsal edilir. Bu da istixana qazlarının miqdarını artırır. İstixana qazlarının bir hissəsi təbii mənbələrdən əmələ gəlsə də, əksəriyyəti insan fəaliyyəti nəticəsində formalaşır. 19-cu əsrin sonlarında baş verən Sənaye İnqilabından sonra, əsasən yanacaqla işləyən avtomobillər kimi qalıq yanacaqların və ya istilik üçün kömürün yandırılması nəticəsində insan fəaliyyətinin genişlənməsi səbəbindən istixana qazları emissiyaları artmaqdadır. 100 ildən artıqdır ki, istixana qazları dağılmaqdan çox daha sürətli toplanır ki, bu da əksər qəbul olunmuş elmi nəzəriyyələrə görə qlobal orta temperaturun yüksəlməsini sürətləndirəcək. Bu fenomen qlobal istiləşmə adlanır. Qlobal istiləşmə ətraf mühitdə daha ekstremal hava şəraiti, qeyri-müntəzəm yağışlar, quraqlıq və fəsillərin dövrünün pozulması kimi dəyişikliklərə səbəb olur. Bu dəyişikliklər həm də iqlim dəyişikliyi anlayışının mahiyyətini təşkil edir. Qlobal istiləşmənin bugünkü sürətli tempini nəzərə alsaq, iqlim dəyişikliyi və onun təsirlərinin daha da ekstremal xarakter alacağı və planetimizdə həyatı daha da çətinləşdirəcəyi gözlənilir. Bunun qarşısını almağa çalışan ölkələrdən biri məhz Azərbaycandır. Ölkənin “yaşıl enerji”yə keçid istiqamətində atdığı addımlar qeyd edilənlərin təzahürüdür. Azərbaycan bu enerjini ixrac etməyi də hədəfləyir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan dünya, xüsusən də Avropa üçün “yaşıl” enerji üzrə də yeni təchizat mənbəyi ola və enerji təchizatının diversifikasiyasına daha çox töhfə verə bilər.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
