Koronavirus pandemiyasının ardınca başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dünya iqtisadiyyatına mənfi təsirləri artmaqda davam edir. Bu vəziyyətdə Dünya Bankının prezidenti Devid Malpas bildirib ki, artıq cari ildə bir çox ölkələr tənəzzüllə üzləşə bilər: “Aydındır ki, bəzi ölkələrdə, hətta ola bilsin, bir çoxlarında tənəzzül olacaq”.
Devid Malpas əlavə edib ki, bir sıra ölkələrdə iqtisadi tənəzzül daha çox Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başa çatma müddətindən, eləcə də yeni qlobal təchizat zəncirlərinin yaradılmasından asılı olacaq: “Faiz dərəcələrinin artırılmasının tələb olunacağından çox narahatam, çünki dünyada inflyasiya yüksək səviyyədədir. Bütün bunlar bizə qlobal ÜDM artımı ilə bağlı narahatlığın mahiyyəti haqqında fikirlər verir. Hazırda Çində, eləcə də Avropada iqtisadi artımda yubanma müşahidə olunur. Bu da inkişaf etməkdə olan ölkələrə təsir edir”. Onun sözlərinə görə, indi Avropanın qarşısında Rusiyanın enerji daşıyıcılarından böyük asılılıqdan necə qurtulacağını həll etmək məsələsi dayanır: “Bu isə o deməkdir ki, daha təmiz enerji mənbələri haqqında səmimi söhbət etmək lazımdır”. Eyni zamanda D.Melpas keçid yanacağına ehtiyac olduğunu diqqətə çatdırıb və bu mənada təbii qazdan istifadəni göstərib. Dünya Bankı ilə yanaşı, qlobal iqtisadiyyatın sonrakı inkişaf perspektivləri ilə bağlı digər beynəlxalq təşkilatların yenilənmiş proqnozları da əvvəlkilərdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Beynəlxalq maliyyə qurumları bildirir ki, geosiyasi ziddiyyətlər, qarşılıqlı sanksiyalar və embarqolar nəticəsində qlobal iqtisadi mənzərə əhəmiyyətli dərəcədə pisləşib. Hesab edilir ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi faciəvi humanitar nəticələrlə yanaşı, qlobal iqtisadiyyda artımın ləngiməsinə və inflyasiyanın yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Ümumiyyətlə, dünya miqyasında iqtisadiyyat üçün risqlər kəskin artıb. Buna paralel olaraq, iqtisadi siyasət sahəsində kompromis həll yollarının tapılması daha da çətinləşib. Yaranmış vəziyyətdə Beynəlxalq Valyuta Fondu 2022-ci ildə dünya üzrə iqtisadi artım proqnozunu cari ilin yanvar ayında elan etdiyi 4,4 faizlik həddən 3,6 faizə endirib. Təşkilat 2023-cü ildə qlobal iqtisadiyyatın əvvəl gözlənildiyi kimi 3,8 faiz deyil, 3,6 faiz artacağını gözləyir. Halbuki, 2021-ci ilin sonunda bu göstərici 6,1 faiz olub. Dünya Bankı, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı da dünya iqtisadiyyatında əvvəl proqnozlaşdırılan artımın olmayacağını bildirir. Əvvəlcə Dünya Bankı bu il qlobal iqtisadiyyatın 4,1 faiz artacağını proqnozlaşdırsa da, indi yenilənmiş gözləntilərə əsasən, artım səviyyəsi ən yaxşı halda 3,2 faiz olacaq. Ümumdünya Ticarət Təşkilatı isə əvvəl proqnozlaşdırdığı 4,1 faiz artım əvəzinə qlobal iqtisadiyyatda indi cəmi 2,8 faizlik yüksəliş gözləyir.
İqtisadi artımın azalması ilə yanaşı, daha bir ciddi problem inflyasiya ilə bağlıdır. Beynəlxalq Valyuta Fondu həm Rusiya, həm də Ukraynadan tədarükün kəsilməsi səbəbindən geosiyasi vəziyyətin əmtəə və ərzaq qiymətlərinə mənfi müstəvidə təsir etdiyini vurğulayır. Qurum,2 bir neçə ölkə istisna olmaqla, qlobal məşğulluq və istehsalın 2026-cı ilə qədər pandemiyadan əvvəlki səviyyədən aşağı qalacağını proqnozlaşdırır. Həmçinin inflyasiyanın 2022-ci ildə inkişaf etmiş ölkələrdə 5,7 faiz, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 8,7 faiz olmaqla, əvvəllər nəzərdə tutulduğundan daha uzun müddət yüksək həddə qalacağı gözlənilir. Vəziyyətin daha da pisləşmə ehtimalı artır. Çünki inflyasiya sürətlənir, enerjidaşıyıcıların və ərzağın qiymətləri qalxmaqda davam edir, mal və məhsulların mənzil başına çatdırılması prosesləri getdikcə çətinləşir, istehsal və ticarət əlaqələri qırılır. İndi qarşıda ərzaq böhranı və aclıq təhlükəsi gözlənilir. Aparıcı ölkələrin rəhbərləri və hökumətləri, o cümlədən beynəlxalq qurumlar inkişafdan və normallaşmadan deyil, ancaq ərzaq qıtlığının necə qarşılanacağı və ondan necə xilas olmaq barədə müzakirələr aparırlar. Xüsusən də, ərzaq buğdasının istehsalı, tədarükü və təminatı sahəsində ilin ikinci yarısı ərzində fors-major halının meydana çıxmaması üçün müvafiq həll yolu axtarılır. Bundan başqa, zəif iqtisadi artım, inflyasiya və siyasi problemlər, xüsusilə də Qərbdə qiymətli kağızlar bazarının stabilliyinin pozulması vəziyyətə neqativ təsir edir. Dünya iqtisadiyyatı üçün bədbin proqnozlar verən beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının bir çoxunun bu səpkidə Azərbaycanla bağlı gözləntiləri fərqlidir. Məsələn, elə Beynəlxalq Valyuta Fondunun yenilənmiş proqnozuna əsasən, bu il Azərbaycan iqtisadiyyatı 2,8 faiz artacaq. Halbuki, Beynəlxalq Valyuta Fondunun əvvəlki proqnozunda 2022-ci il üçün Azərbaycanda cəmi 2,3 faizlik artım gözlənildiyi bildirilirdi. Amma bu göstərici 0,5 faiz bəndi artırılıb. Nüfuzli beynəlxalq maliyyə təşkilatlarından biri olan Asiya İnkişaf Bankının yenilənmiş proqnozuna əsasən, bu il Azərbaycanda real ümumi daxili məhsulun artım tempi 3,7 faiz təşkil edəcək. Bu da sözügedən bankın sonunucu proqnozu ilə müqayisədə 1,2 faiz bəndi çoxdur. Dünya Bankının son proqnozuna görə isə real böyümə 2,7 faiz olacaq.Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyinə görə, bu il ölkədə real ümumi daxili məhsulun artım səviyyəsi 3,9 faiz olacaq. Lakin ötən ilin yekunları iqtisadi artım həddinin daha yüksək olacağını da istisna etmir. Azərbaycanın iqtisadi qüdrəti dövlətin istənilən böhranla mübarizə aparmasına əlverişli imkan yaradır.
Ramil QULİYEV
