Toyuq əti istehsalçıları və ixracatçıları marketlərdə alınan əlavə rüsumlardan narazıdırlar. “Azərbaycan Quş Əti, Yumurta İstehsalçıları və İxracatçıları Assosiasiyası” İctimai Birliyi iri ticarət şəbəkələrinin quş əti və yumurta istehsalçılarına yaratdığı problemlərlə bağlı İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinə rəsmi məktubla müraciət edib.
Bu barədə ölkə mətbuatına Assosiasiyadan bildirilib.
Məlumata görə, məktubda Dövlət Xidmətindən aşağıdakı problemlərin aradan qaldırılmasında yardımçı olması xahiş edilib.
Marketlər pərakəndə ticarətdə üstün mövqelərindən istifadə edib istehsalçılarla qeyri-bərabər, onların mənafeyinə uyğun gəlməyən müqavilələr imzalayırlar. Məsələn, təzə kəsilmiş toyuq ətinin rəf ömrü 5 gün, ən yaxşı halda 1 həftədir. Müqavilədə onun dəyərinin ödənməsi üçün 45 günlük müddət müəyyənləşir. Digər məhsullarla bağlı da eyni vəziyyətdir. Bu, bizim istehsal prosesimizi vaxtında və düzgün tənzimləməyimizə, istehsalı genişləndirməyimizə imkan vermir, istehsal olunan məhsulun maya dəyərinin artmasına, son nəticədə ərzaq bazarında bahalaşmaya səbəb olur.
Marketlərin demək olar ki, heç biri istehsalçılardan aldıqları məhsulların pulunu müqavilədə nəzərdə tutulan vaxtda ödəmir. Müxtəlif yollarla bəzən bu proses 2-3 aya qədər uzanır.
Marketlərin satış nöqtələrində quş əti və yumurta məhsullarının saxlanma şərtləri texniki normalara cavab verən vəziyyətdə deyil. Məhsulların saxlanmasında qonşuluq prinsipi pozulur, yaxud quş əti onun üçün zəruri şərtlər təmin edilməyən soyuducularda saxlanılır. Nəticədə, geriqayıtma həcmləri müqavilədə nəzərdə tutulan 2%-dən xeyli yüksək – 6-7%-dən, bəzən 10%-dən çox olur.
Ticarət şəbəkələri istehsalçılardan ən müxtəlif adlarla müqavilədə nəzərdə tutulandan əlavə ödənişlər alırlar. Məsələn, onlar aldıqları malın pulunu 3 ay yubadır, axırda tələb edirlər ki, yığılan məbləğin 3-5%-ni "cashback" kimi verin, sonra pulu köçürək. Yaxud TV-lərdə reklamlarını yerləşdirir, onun pulunu istehsalçılara ödətdirirlər. Bundan əlavə, konkret bir məbləğ müəyyənləşdirir, ondan yuxarı satışdan 1-2% əlavə ödəniş tələb edirlər.
Bəzi marketlərdə müqavilə üzrə ödənişlər davamlı surətdə uzanır və ödəniş müddətindən 15-20 gün (ümumi 45-50) gün sonra həyata keçirilir. Tələb olunan müqaviləyə ödənişlə bağlı hansısa fakturaaltı ödənişlərdə düzəliş də qəbul edilmir.
Bəzi marketlərdə təzə məhsullar üçün müqavilə üzrə 30 gün tələbi qeyd edilir, amma dondurulmuş məhsulların ödənişini yalnız rəfdən çıxışı zamanı həyata keçirəcəyini bəyan edir. Bu şərt istehsalçının aşağı marjınallı biznesini təhlükəyə atmaqla yanaşı, həm də ödənişin həqiqətən də rəfdən çıxışdan sonra həyata keçirilib-keçirilmədiyini qeyri-müəyyən edir. Çünki rəfdən məhsulun nə zaman satıldığnı yalnız şəbəkənin özü bilir və istehsalçıya bununla bağlı dəqiq bir sübut verə bilmir.
“Hesab edirəm ki, Dövlət Xidməti də bu məsələdə çıxış yolu tapa bilməyəcək”
Mövzuya şərh verən iqtisadçı ekspert Akif Nəsirli bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu məsələyə bir neçə prizmadan yanaşmaq olar. “İri marketlərin quş əti və yumurta istehsalçılarının başına gətirdiyi fırıldaqlar, oyunlar onların inhisarçılığı ilə bağlıdır. Onlar anlayırlar ki, quş əti istehsalçıları başqa bazarlarda sərbəst şəkildə bu qədər məhsulu sata bilməzlər. İri marketlərin sahibləri düşünür ki, bazar onların inhisarında olduğu üçün toyuq istehsalçıları onlardan asılıdır. Ona görə də, əslində iri marketlərin istehsalçılardan tələb etdiyi məbləğ rüsum deyil, bu ən yaxşı halda bunun adı “şapkadı”, rüşvətdir. Onlar “rüsum” adı ilə quş əti və yumurta istehsalçılarından rüşvət tələb edirlər. Tutaq ki, satışdan əldə olunan məbləğ yığılır və onu saxlayırlar, bundan sonra isə istehsalçılardan əlavə vəsait tələb eidrlər. Bu da onunla əlaqədardır ki, marketlər öz dominant, inhisarçı mövqeyindən sui-istifadə edir. Tutaq ki, iri marketlər reklam pulu və sairin ödəniş haqlarını əslində özü ödəməli olduğu halda, bunu istehsalçıların hesabına edir. Bazar da 99 faiz iri marketlərin inhisarında olduğuna görə də istehsalçıların əlində başqa çıxış yolu qalmır”.
A.Nəsirli hesab edir ki, bazar liberallaşsaydı, azad olsaydı bu kimi hallar baş verməzdi. Onun sözlərinə görə, bazarda rəngarənglik olsaydı istehsalçı ona qarşı qanunsuz hərəkətlər edən iri marleti baykot edib məhsulunu başqa bir marketə verə bilərdi. Amma bizdə onun malını satmaq üçün bazarın başqa seqmentinin olmadığını deyən A.Nəsirlinin bildirdiyinə görə, bu sahədə rəngarəngliyə, rəqabət mühitinə nail olmaq əsasdır. “Bu gün bir neçə böyük market şəbəkəsi var, onlar da bir-birilə əlaqəlidir. Demək olar ki, bir mərkəzdən idarə olunurlar. Ona görə, quş əti və yumurta istehsalçılarının üzərinə gedirlər və onların mənfəət normasını ələ keçirirlər, pullarını gecikdirirlər. Bununla onlara ciddi ziyan vururlar. Tutaq ki, təzə kəslilmiş toyuğun vitrində qalma müddəti 5 gündür. 5 gün toyuq orada qalırsa və satılmırsa market onu geri qaytarır, yox əfər satırsa 5 gündən sonra artıq o pul marketin balansında olur. Satışdan 5 günə əldə olunan vəsait nəyə görə 45, 50, 60 gündən sonra istehsalçıya ödənilməlidir? Bu vəsait dərhal ödənilməlidir. Amma göründüyü kimi bu vəsaiti dərhal ödəmirlər və öz bazar mövqelərindən, öz inhisarçı mövqelərindən sui-istifadə edib mənfəətlərini artırırlar. Həmin o iri marketlərin uzantıları məmurlarla bağlıdır. Hesab edirəm ki, Dövlət Xidməti də bu məsələdə çıxış yolu tapa bilməyəcək. Bu problemin həlli üçün siyasi iradə olmalıdır. Bunun başqa yolu yoxdur. Əgər ortada siyasi iradə olarsa məsələni müəyyən qədər razılaşdırılmış şəkildə Dövlət Xidməti müvəqqəti olaraq yoluna qoya bilər. Amma məsələnin köklü həlli bu sahədə inhisarçılığın aradan qaldırılmasıdır və rəqabət mühitinin yaradılmasıdır. Əgər rəqabət mühiti yaradılarsa bu yolu tutan iri marketlərə mal verməyəcəklər. İnhisarçılığın aradan qaldırılmalı olduğunu dildə deyirik. Amma hazırda Azərbaycanda vəziyyət o qədər mürəkkəbdir ki, inhisarçılığın aradan qaldırılması çətin prosesdir. Ortada hakimiyyətin siyasi iradəsi olarsa bunun reallaşdırılması təcrübəsindən istifadə etmək və inhisarçılığı aradan qaldırmaq olar”- deyə A.Nəsirli vurğuladı.
Leyla QARAXANLI
