Rusiya - Ukrayna müharibəsi fonunda dünyada 47 milyonadək insan tələbat böhranı ilə əlaqədar güclü aclıqla üzləşə bilər. Bu barədə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumdünya Ərzaq Proqramının hesabatında bildirilir.
Təşkilat müharibənin bəşəriyyət üçün dalğavari effektlə bağlı olduğunu proqnozlaşdırır: "Bazarda taxıl və enerji daşıyıcıları qiymətlərinin gözlənilən qlobal bahalaşması müharibəyədək minimal ərzaq tələbatını ödəyə bilməyənləri ağır vəziyyətə salacaq". 81 ölkədə aparılmış araşdırmaların yekunlarına əsaslanan qurum ərzaq təhlükəsizliyinin iki ssenarisini bölüşüb. Birinci ssenaridə Rusiya - Ukrayna müharibəsi ilə əlaqədar dünyanın 33 milyonadək, ikinci ssenaridə isə 47 milyonadək sakininin güclü aclıqla üzləşəcəyi ehtimalı irəli sürülüb. Bildirilir ki, dünyada aclıq problemi ilə ümumilikdə 323 milyonadək insan qarşılaşa bilər. Bura müharibəyədək belə bir situasiya ilə mübarizə aparanlar da daxildir. Mərkəzi Brüsseldə yerləşən "Bruegel" tədqiqat mərkəzinin mütəxəssisləri də qorxunc proqnozlar verir. Qeyd edilir ki, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi nəinki ukraynalılara və ruslara ölüm gətirir, həm də bütün dünya üçün kəskin ərzaq böhranı və yoxsulluğun artması təhlükəsi yaradır: “Müharibədən əvvəl ərzaq bazarının əsas satıcılarından olan Rusiya və Ukrayna taxıl və bitki yağı ixracında aparıcı mövqelərə sahib idilər. Rusiya həm də neft, neft məhsulları və təbii qazın ən böyük ixracatçılarından biridir. İndi bu prosesdə ləngimələr baş verir, çünki Ukraynanın özündə ərzaq qıtlığı yaranıb, Rusiya donanmasının qalıqları bu ölkənin taxıl limanlarını blokadaya alıb. Bundan sonra vəziyyət daha da pisləşəcək. Bu il məhsul olub-olmayacağı şübhə altındadır, çünki Ukraynanın münbit qara torpağına günəbaxan toxumu əvəzinə minalar və vurulmuş tanklar "səpilib", traktoru olan fermerlərsə tez-tez əkini buraxıb hərbi texnikaları sahədən çıxarmalı olurlar”. Bütün bunlar ilk növbədə kasıb dövlətlərə - əhalisi ailə büdcəsinin böyük hissəsini ərzağa xərcləyən ölkələrə ciddi problemlər yaradacaq. Qeyd edilir ki, ərzaq qiymətləri müharibəyə qədər də xeyli yüksək idi. Hazırda isə bu qiymətlər müşahidə altında olan son 32 ilin ən pik səviyyəsinə çatıb - təkcə mart ayında 13%, marta qədərsə il ərzində 33% artım olub. Araşdırmalara əsasən, müharibə ucbatından kənd təsərrüfatı texnikası üçün yanacağın, dənizdə və quruda yükdaşımaların, kreditlərin, gübrələrin, saxlama xidmətlərinin qiyməti artıb. Həm insanlara, həm də mal-qaraya lazım olan taxılın miqdarı azaldığı üçün ət və digər ərzaq məhsulları bahalanır.
"Bruegel"in araşdırmaçıları bildirir ki, inkişaf etməkdə olan, quraqlıq zonalarda (Yaxın Şərqdə və Şimali Afrikada) yerləşən ölkələrdə vəziyyət daha ağır olacaq. Bu ölkələrin ərzaq tələbatının 90%-i idxal hesabına ödənir, onlara ən yaxın idxalçılarsa Ukrayna və Rusiyadır. Dünya Bankı və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının ekspertləri bildirirlər ki, Rusiyanın Ukraynaya hücumunun dolayı qurbanları bu dəfə Türkiyə, Misir, Hindistan, Tailand, Gürcüstan, Ermənistan, Cənubi Afrika, Livan və hətta Şri-Lanka ola bilər. Hazırda bu ölkələrdə vəziyyət daha ağırdır, çünki onlar Rusiyayla ticarətdən ciddi dərəcədə asılıdırlar, turizmdən qazanırlar, Rusiyaya qarşı sanksiyaları pozmaqla Qərblə açıq konfliktə girmək istəmirlər və bütün bunlarla yanaşı, daxildə siyasi stabilliyə təhlükə yaradan iqtisadi böhranla üz-üzədirlər. BMT-nin məlumatına görə, Rusiyanın Ukraynaya hücumuna qədər 38 ölkədə yaşayan 44 milyon insan aclıq həddində, planet əhalisinin hər 10 nəfərindən biri isə (720 milyon nəfər) yarıac yaşayıb. BMT müharibəyə görə onların sayının ya 8 milyon (optimist qiymətlərndirmədə), ya da 13 milyon (pessimist qiymətləndirmədə) artacağını bildirir. Bu da əsasən Asiya, Afrika və Yaxın Şərq ölkələrində olacaq. İldə təxminən 33 milyon ton buğda satan Rusiya bu məhsul üzrə dünyanın ən böyük ixracatçılarından biridir. Ukrayna isə ildə 20 milyon ton satır. Dünya ixracının dörddə biri bu iki ölkənin payına düşür. BMT-nin proqnozuna görə, müharibə ucbatından taxıl istehsalı Ukraynada 5 milyon, Rusiyada isə 3,5 milyon ton azalacaq. Düzdür, Argentina və Braziliyanın bol məhsul itkiləri kompensasiya edə bilər. Amma buğdanı Cənubi Amerikadan gətirmək həm gec, həm də qat-qat bahadır, çünki yük tarifləri və dəniz yanacağının qiyməti ötən illə müqayisədə artıq iki dəfə artıb. Digər dənli bitkilərin, xüsusilə də günəbaxan yağının tədarükündə daha böyük problemlər yaranıb. İxracın azalması bu yağı kəskin bahalandırıb və yoxul ölkələrdə milyonlarla insanı ənənəvi ev yeməklərindən imtina edərək köhnə yağda bişirilən küçə yeməklərinin dadına öyrəşməyə məcbur edib. Dünya üzrə günəbaxan yağı tədarükünün 57 faizi Rusiya və Ukraynanın payına düşür. Avropa İttifaqından başqa, bu məhsulu Hindistan, Çin, İran və Türkiyə də idxal edir. İndi onlar digər bitki yağlarına keçirlər. BMT-nin ilkin hesablamalarına görə, Ukrayna müharibə ucbatından əkin sahələrinin 20-30%-ini və ixracatının bir hissəsini itirəcək. "Bruegel"in proqnozu isə daha bədbindir: ən pis halda bütün məhsul ölkədə qalacaq, ixrac sıfıra düşəcək; ən yaxşı halda isə üçdə bir qədər azalacaq, o da müharibə tezliklə bitərsə. Əgər əvvəllər Ukrayna BMT-nin ərzaq proqramı üçün taxıl və yağ ayırırdısa, indi nəinki bunları ixrac etmir, hətta özü yardım alan ölkəyə çevrilib. Artıq 1 milyon ukraynalı ərzaq paketləri və yeməkpulu alıb, yaxın gələcəkdə BMT daha 3,3 milyon ukraynalıya dəstək verməyi planlaşdırır. Başqa problemlər də var. Ərzaq qiymətlərinin artması ümumi inflyasiyanı sürətləndirir, bu isə mərkəzi bankları faiz dərəcələrini artırmağa məcbur edir. Nəticədə insanlar, ölkələr və şirkətlər yüksək faizlə daha az borc alırlar. Bu, zəngin ölkələrdə inkişafa mane olur, kasıb ölkələr üçünsə iflas təhlükəsi yaradır.
Tahir TAĞIYEV
