Qərb sanksiyaları ilə üzləşən Rusiya üçün bu gün dünyanın digər ölkələri, o cümlədən də İranla ticari-iqtisadi münasibətlərinin miqyasının genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Elə bu müstəvidə Rusiyanın Azərbaycanın tranzit imkanlarına ehtiyacı artır. Eyni sözləri İran barəsində də demək olar.
Hazırda hər iki ölkə üçün Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu, logistika imkanları həyati əhəmiyyət kəsb edir. İranın sənaye, mədən və ticarət nazirinin müavini və İranın Ticarət İnkişafı Təşkilatının sədri Əlirza Peymanpak da bunu xüsusi olaraq vurğulayır. O qeyd edir ki, İranın Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzv ölkələrlə ticarəti artırmaq üçün Mərkəzi Asiya ölkələri, həmçinin Azərbaycanla münasibətləri gücləndirməsinə ehtiyacı var. Ə.Peymanpakın sözlərinə görə, İranın ticarət münasibətlərini inkişaf etdirməsi üçün bölgə ölkələri arasında Azərbaycan əhəmiyyətli rola sahibdir. Nazir müavini deyib ki, İranın Ticarət İnkişafı Təşkilatı ölkənin şimalında yerləşən ölkələrlə ticarətin inkişaf etdirilməsi üçün xüsusi proqram hazırlayıb: “Bu məqsədlə Ticarət İnkişafı Təşkilatı İranın Azərbaycandakı iqtisadi attaşesinə əlavə səlahiyyətlər verib ki, iki ölkənin ticarətinin inkişafına köməklik göstərsin”. Onu da bildirək ki, Əlirza Peymanpakın rəhbərliyi altında böyük bir nümayəndə heyəti bu günlərdə Moskvaya səfər edib və səfəri zamanı Rusiyanın 70 şirkətinin rəhbərləri ilə görüşüb. Görüşlərdə ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi məsələləri müzakirə olunub. Burada diqqətə çatdırılıb ki, yaxın iki ildə İranla Rusiya arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 10 milyard dollara çatacaq. Lakin zəif nəqliyyat infrastrukturu buna mane ola bilər. Bu fonda tərəflər nəzərə alır ki, coğrafi baxımdan İranla Rusiya arasında yerləşən Azərbaycan dövləti müasir dünyada nəqliyyat dəhlizlərinin əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirərək bu sahənin inkişaf etməsinə xüsusi diqqət ayırıb. Rəsmi Bakının “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinə qoşulması bu mənada müstəsna önəmə malikdir. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə iki böyük qitə ticarət əlaqələri quracaq. Bu yol tam işə düşdükdən sonra dəyəri milyardlarla dollar olan yüklər daşınacaq. Azərbaycan dövləti lazım olan bütün infrastruktur layihələri həyata keçirib. Bakı Beynəlxalq Ticarət Limanının yenidən qurulması, İran Astarası ilə Azərbaycan Astarası arasında dəmir yolu xəttinin çəkilməsi, Ələt-Astara magistral yolunun inşası və digər infrastruktur layihələrin həyata keçirilməsi onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan dövləti yalnız özünə məxsus nəqliyyat infrastrukturu qurmayıb. Eyni zamanda, tranzit ölkəyə çevrilmək iddiasındadır və bunun da kifayət qədər möhkəm əsasları var. Azərbaycan elə bir coğrafi mövqedə yerləşir ki, İrana hər iki istiqamətdən daxil olan yüklər mütləq ölkəmizin ərazisindən Rusiya və Avropaya və əks istiqamətə daşınmalıdır. Rusiyanın yüklərinin, Hindistan da daxil olmaqla, digər Cənub-Şərqi Asiya və Fars körfəzi ölkələrinə Azərbaycan və İran üzərindən, yəni “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə daşınmasına ona görə üstünlük verilir ki, burada həm nəqliyyat xərci, həm də çatdırılma vaxtı digər yollarla müqayisədə çox azdır. Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən daşınan yüklər İranın Omman dənizi sahilindəki Çabahar, Fars körfəzi ölkələrindən daxil olan yüklər isə körfəzdəki Bəndər-Abbas limanına daxil olacaq. İrana hər iki istiqamətdən daxil olan yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu ilə Rusiyaya və əks istiqamətə daşınacaq. Göründüyü kimi, hər iki halda yüklər tranzit olaraq Azərbaycan ərazisindən keçəcək.
Digər tərəfdən, İranın sanksiyalar altında qalması rəsmi Tehranı bütün sahələrdə istehsalı artırmağa vadar edib ki, bu da onun ixrac potensialını artırıb. Hazırda İran il boyu Rusiya və digər MDB dövlətlərinə sitrus meyvələri ixrac edir. Bundan başqa, İranın külli miqdarda kənd təsərrüfatı və neft-kimya məhsulları, tikinti materialları, xam mal ixrac etmək potensialı var. Prezident İbrahim Rəisi seçildikdən sonra qonşularla əlaqələrin inkişaf etməsini və ölkəyə valyuta daxil olmasını artırmaq məqsədilə ticarət əlaqələrini genişləndirmək və ixrac imkanlarını artırmaq kimi siyasi xətt tutub. Göründüyü kimi, iranlı nazir müavininin Moskvada iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsini 10 milyard dollara yüksəltmək iddiasını ortaya qoyması təsadüfi xarakter daşımır. Bu dəyərdə olan yüklərin Azərbaycan üzərindən daşınması ölkəmizi tranzit mərkəzinə çevirəcək. İran parlamentin milli təhlükəsizlik və xarici siyasət komitəsinin katibi Əli Əlizadə isə bildirir ki, İran ərazisindən keçməklə Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan arasında yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması iki qonşu ölkənin münasibətlərinin inkişafında mühüm rol oynayacaq. İran parlamentinin üzvü qeyd edib ki, bu layihə regionda sülh və əminamanlığın davamlı olmasına xidmət etməklə yanaşı, region dövlətlərinin iqtisadi inkişafına da böyük stimul verəcək. Əli Əlizadə vurğulayıb ki, Araz çayı üzərində salınacaq dəmir yolu və avtomobil körpüləri, eləcə də 55 kilometrlik yol beynəlxalq tranzit yükdaşımalarda da istifadə ediləcək. Bu da region dövlətlərinin büdcə gəlirlərini artıracaq. Bu yol “Şimal-Cənub” və “Şərq-Qərb” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin birləşməsində və nəqliyyat xətlərinin şaxələnməsində də mühüm rola malik olacaq. Qeyd edək ki, bu il martın 11-də Bakıda Azərbaycanla İran arasında iqtisadi, ticarət və humanitar sahələr üzrə Dövlət Komissiyasının 15-ci iclasın yekununda tərəflər arasında “İran İslam Respublikasının ərazisindən keçməklə Azərbaycan Respublikasının Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında anlaşma memorandumu” imzalanıb. Memorandumun məqsədi Azərbaycan Respublikasının Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə İran İslam Respublikasının ərazisindən keçməklə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni dəmir yolu, avtomobil yolu əlaqəsinin, eləcə də rabitə və enerji təminatı xətlərinin yaradılmasından ibarətdir. Memoranduma əsasən, Araz çayı üzərində iki avtomobil və iki dəmir yolu olmaqla ümumilikdə dörd körpünün, eləcə də rabitə və enerji təminatı infrastrukturunun tikintisi nəzərdə tutulub. Hər iki tərəfin nümayəndələrindən ibarət olan işçi qrup layihənin hazırlanmasına başlayıb. Bununla Azərbaycan ərazisindən İrana yüklərin daşınması daha sərfəli şərtlər əsasında reallaşacaq.
Ramil QULİYEV
