Özünün getdikcə daha qanlı məcrasına qədəm qoyan Rusiya-Ukrayna qarşıdurması əvvəlki kimi dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhdid yaradır. Ekspertlər qeyd edir ki, Rusiya Ukraynanın dəniz limanlarını tam ələ keçirdikdən sonra vəziyyət daha da pisləşəcək. Çünki Ukrayna bu fonda dünyaya ərzaq məhsulları ixrac edə bilməyəcək. Rusiyanın Mariupol şəhəri uğrunda şiddətli döyüşü də bu məqamla izah edilir.
Qeyd edək ki, Rusiya qoşunlarının altı həftədən çox davam edən şiddətli hücumundan sonra liman şəhəri olan Mariupol Rusiyanın nəzarətinə keçib. Martın əvvəlində Rusiya qoşunları şəhəri mühasirəyə almağa başlayandan bəri Mariupolda minlərlə insan həlak olub. Coğrafi baxımdan Mariupol xəritədə yalnız kiçik bir ərazini tutur, lakin o, Krım yarımadasında mənzillənən Rusiya qüvvələrinin yolunu kəsir. Şəhərin nəzarətə alınması Moskvayaa Rusiyadan Krıma quru yolu ilə dəhliz yaratmağa imkan verir və bu, böyük hərbi-strateji uğur sayılır. Mariupol Azov dənizi regionunun ən böyük limanıdır və burada iri dəmir-polad kombinatı yerləşir. O, həm də Ukraynanın polad, kömür və qarğıdalı məhsulu üçün əsas ixrac qovşağı idi. Mariupolu itirmək Ukrayna iqtisadiyyatı üçün böyük zərbə demək olacaq. Bundan başqa, Mariupolda “Azov” briqadası adlı Ukrayna silahlı bölməsi yerləşir. Bu bölmədə ifrat sağçı qüvvələr döyüşür. Onlar Ukraynanın döyüşən qüvvələrinin yalnız bir hissəsini təşkil etsələr də, bu, Moskva üçün faydalı təbliğat vasitəsinə çevrilib. Rusiya “Azov” briqadasının kifayət sayda üzvünü diri ələ keçirə bilsə, Moskva Ukrayna hökumətini gözdən salmaq üçün Rusiya dövlət mediasında onlardan istifadə edə bilər. Xatırladaq ki, prezident Vladimir Putin Ukraynanın Qara dəniz regionunu Novorossiya deyilən bir məkana aid edir. Həmin bu torpaqlar XVIII əsrdə Rusiya İmperiyasının nəzarətində olub. Putin bu konsepsiyanı canlandırmaq istəyir, çünki hesab edir ki, rusları Kiyevdəki qərbyönlü hökumətin zülmündən xilas edir. Mariupol isə onun bu məqsədinə çatmasının qarşısını alır. Lakin artıq şəhərdəki “Azovstal” zavodu istisna olmaqla, bütün Mariupol Rusiyanın nəzarəti altındadır. Ukrayna bu şəhər və onun limanları vasitəsilə ixracdan məhrum olur. Özü də bu, müharibə nəticəsində Ukrayna iqtisadiyyatının dağılması fonunda baş verir. Ölkənin maliyyə naziri Serhi Marçenko etiraf edir ki, Ukraynanın ÜDM-i bu il 30-50% aralığında azala bilər. Qeyd edək ki, Dünya Bankı yenilənmiş regional hesabatında bu il Ukrayna iqtisadiyyatının real ifadədə 45% azalacağını proqnozlaşdırır. Dünya Bankına görə, Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsi və ölkədə apardığı müharibə fonunda iqtisadi tənəzzülün dəqiq miqyası müharibənin müddətindən və intensivliyindən asılı olacaq. Xatırladaq ki, Ukraynada bu il yoxsulluğun 1,8%-dən 19,8%-ə qədər yüksələ biləcəyinə dair proqnozlar da var.
Bir daha qeyd edək ki, insan faciəsi və humanitar böhranla yanaşı, Rusiyanın Ukraynaya hücumu dünya iqtisadiyyatının inkişaf tempinin azalması və inflyasiyanın sürətlənməsi ilə nəticələnəcək. Rusiya-Ukrayna müharibəsinə iqtisadi aspektdən yanaşanda ilk növbədə hər iki ölkənin iri xammal mənbəyi olduğunu söyləmək lazımdır. Rusiya və Ukrayna birlikdə dünyanın istehlak etdiyi taxılın 30%-ni verir, Rusiya həm də iri neft və təbii qaz istehsalçısıdır. Müharibə dünyanın ərzaq və enerji təhlükəsizliyini ciddi təhdid altına alır, inflyasiya və alıcılıq qabiliyyətinin azalması ilə nəticələnir. Təkcə BMT Baş katibi Antoniu Quterreşin gətirdiyi faktlar münaqişənin əks-sədasının ərzaq qiymətlərinə hansı təsiri göstərdiyini təsəvvür etməyə kifayət edəcək. Quterreş son bir ayda dünyada taxılın qiymətinin 22%, qarğıdalının 21%, arpanın 31% artdığını açıqlayıb. O, həmçinin, aprelin 1-i üçün neft qiymətlərinin ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 60%-dən çox bahalaşdığını, son bir ayda təbii qaz və gübrə qiymətlərinin 2 qat artdığını xatırladıb. Ümumilikdə, BMT dünyada ərzaq qiymətləri, enerji daşıyıcıları və gübrənin bahalaşmasına görə toplam 1,2 milyard insanın yaşadığı 74 inkişaf etməkdə olan ölkənin zərər çəkdiyi açıqlayıb. Amma bu da dünya üçün iqtisadi təhdidlərin sonu deyil. Rusiya və Ukrayna ilə sıx iqtisadi-ticari bağları olan ölkələr, özəlliklə də qonşu ölkələr maliyyə, turizm, ticarət sahələrində əlavə təzyiqlərlə üzləşəcək. Ərzaq və yanacaq qiymətlərinin bahalaşması Afrikada, Cənubi Amerikada, Qafqazda, Mərkəzi Asiyada və Yaxın Şərqdə sosial gərginliyə, siyasi sabitliyin pozulmasına, bəzi ölkələrdə isə aclığa birbaşa səbəb ola bilər. Bunları diqqətlə izləyən Azərbaycan preventiv tədbirlər görür. Məsələn, ötən həftə keçirilən müşavirədə Prezident İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycanda ərzaqlıq buğdanın istehsalını artırmaq qarşıya önəmli məsələ kimi qoyulub. Ölkədə taxıl istehsalı tələbatın 60 faizini təşkil edir, ərzaqlıq buğda ilə isə özümüzü cəmi 25% təmin edirik. Bu rəqəmin ən azı 70-75%-ə çatdırılması qarşıya məqsəd qoyulub. Dövlət başçısı bu xüsusda qeyd edib: "Bizim həm coğrafi yerləşməyimiz, iqlimimiz, eyni zamanda, bəzi yerlərdə torpağın keyfiyyəti və şərait imkan vermir ki, biz özümüzü bu gün buğda ilə yüz faiz təmin edək. Ancaq buna çalışmalıyıq və biz azad edilmiş torpaqlarda indi böyük əkin işləri ilə məşğuluq. Təxirəsalınmaz tədbirlər nəticəsində ikinci dəfə əkin aparırıq və bu il haradasa 50 min hektarda əkin aparılacaq. Həm azad edilmiş torpaqlarda, həm də bütün başqa yerlərdə məhsuldarlığı artıra biləcək tədbirlərə əlavə vəsait ayrılmalıdır”. Məsələ ilə bağlı Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Bitkiçiliyin təşkili və monitorinq şöbəsinin müdiri İmran Cümşüdov bildirib ki, yerli ərzaqlıq buğda hesabına daxili tələbatın 70-75%-ni ödəmək mümkündür: "Bunu ekstensiv üsulla etmək olmaz, bizim su, torpaq resurslarımız məhduddur. Bu gün buğdanın orta məhsuldarlığı 32-33 sentnerdir. Amma yeni texnologiyaları tətbiq etməklə məhsuldarlığı qaldırmaq olar". İ.Cümşüdov payızda 1 milyon 15 min 685 hektar sahədə dənli taxıl bitkilərinin əkildiyini söyləyib. Onun sözlərinə görə, bunun 602 min hektarı buğda, 413 min hektarı isə arpadır. Təxminən 40 gün sonra Azərbaycanda taxıl biçininə start veriləcək.
Ramil QULİYEV
