Pandemiya, təchizat zəncirində qırılmalar, müharibə və inflyasiya bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrin borclarını ödəmək qabiliyyətinə mənfi təsir göstərməkdə davam edir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı (UNDP) tərəfindən aparılan son araşdırmaya əsasən, dünyanın 120 aşağı və orta gəlirli iqtisadiyyatına malik ölkəsində borclarla bağlı durum kritik həddə çatıb.
Araşdırmada dünyanın risqli iqtisadiyyata malik 72 ölkəsində 2021-2025-ci illərdə ödənilməli olan ümumi borc həcminin 598 milyard dollar səviyyəsində olduğu bəyan edilir. Ümumi qlobal borcun böyük hissəsi ABŞ, Çin və Yaponiyaya məxsusdur. 2020-ci ildə ABŞ-ın dövlət borcu təxminən 28 trilyon dollar idisə, 2022-ci ildə bu məbləğ 30 trilyon dollara çatıb. Bu borcun içərisində digər ölkələrə olan xarici borcun həcmi təxminən 21,8 trilyon dollar təşkil edir. Qalan borc ABŞ-da rezident banklara və investorlara, Federal Ehtiyat Sisteminə, fondlara və sığorta şirkətlərinə ödəniləcək. Yaponiyanın dövlət borcu təxminən 12,8 trilyon dollardır. Bu borcun təxminən 4,6 trilyon dolları xarici borcdur. ABŞ və Yaponiya ilə birlikdə əhəmiyyətli borcu olan başqa bir ölkə Çindir. Çinin ümumi borcu 60 trilyon dolları keçib. Çinin dövlət borcu təxminən 10 trilyon dollardır. Bu borcun təxminən 2,6 trilyon dolları xarici borcdur. Çinin borcunun böyük hissəsi dövlət tərəfindən idarə olunan banklar və maliyyə qurumlarındandır. Xarici investorlar isə dövlət qurumları və özəl sektor şirkətləri tərəfindən buraxılan istiqrazlara üstünlük verirlər. Avropanın əksər ölkələrində də borcun miqdarı artır. Azərbaycan isə yenə də dünyanın əksər ölkələrinə nisbətdə borc məsələsində əlverişli mövqedədir. Qeyd edək ki, bu ilin ilk rübündə Azərbaycanın dövlət büdcəsi xərclərinin 348,8 milyon manatı və yaxud 6,2%-i dövlət borcuna və öhdəliklərinə xidmətlə bağlı xərclər olub. Azərbaycan ümumiyyətlə dövlət borcunu azaltmağı hədəf kimi müəyyən edib. Elə prezident İlham Əliyev də bu ilin birinci rübünün yekunlarına həsr olunmuş müşavirədə bu məsələyə xüsusi toxunub: "Xarici ticarət dövriyyəmiz artıb və xarici dövlət borcumuz azalıb. Əgər keçən ilin aprel ayı ilə müqayisə etsək, görərik ki, keçən ilin aprelində xarici dövlət borcumuz ümumi daxili məhsulun 18 faizini təşkil edirdi, hazırda cəmi 12,5 faizini təşkil edir. Yəni, biz bir il ərzində xarici borcu təqribən 600 milyon dollardan çox bir səviyyədə aşağı sala bilmişik. Mən vaxtilə qarşıya vəzifə qoymuşdum ki, biz kreditlərin alınmasına çox böyük ehtiyatla yanaşmalıyıq. Eyni zamanda, dövlət şirkətləri hansılar ki, vaxtilə heç kimdən soruşmadan özbaşına müxtəlif kreditlər götürürdülər. Sonra da bu kreditləri qaytara bilməyəndə bu ödəniş dövlətin üzərinə düşürdü. Eyni zamanda, çox qeyri-şəffaf mənzərə müşahidə olunurdu. Buna da son qoyuldu. İndi heç bir dövlət qurumu hökumətin icazəsi olmadan bir manat kredit götürə bilməz. Hər götürülən kredit də hökumət tərəfindən təsdiqlənir və kreditləri biz ancaq vacib olan layihələrə cəlb etməliyik, yüksək texnoloji komponenti olan layihələrə, eyni zamanda, azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən layihələrə. Digər layihələrə kreditlərin verilməsinə ehtiyac yoxdur. Məhz buna görə biz xarici dövlət borcumuzu həm mütləq rəqəmlərlə, həm ümumi daxili məhsula nisbətdə azaltmışıq”.
Xatırladaq ki, indi bir çox maliyyə qurumları sərfəli şərtlərlə Azərbaycana kreditlər təklif edir. Bunu maliyyə naziri Samir Şərifov da təsdiq edir: “Beynəlxalq maliyyə qurumları, o cümlədən Dünya Bankı Azərbaycana kredit xətləri təklif edir. Bu gün bizə kifayət qədər böyük borc vermək niyyətində olan beynəlxalq qurumlar var. Sizin (Prezidentin - red) müəyyən çıxışlarınızdan sonra Avropa İttifaqı 2 milyard avro borcun verilməsi barədə niyyətlərini bildirib. Qurum bu borcu iki bank vasitəsilə - Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, eyni zamanda, Avropa İnvestisiya Bankı vasitəsilə verməyə hazırdır. Digər tərəfdən, başqa beynəlxalq maliyyə qurumları, ilk növbədə, Dünya Bankı yenidənqurma işlərində təcrübələri çox olduğuna görə öz kredit xətlərini bizə təklif edirlər. Asiya İnkişaf Bankı da Azərbaycan hökumətinin təqdim etdiyi proqramlar əsasında kifayət qədər böyük borc ayırmağa hazırdırlar. Burada, belə desək, “top bizim tərəfdədir”. Hansı layihələri seçməyimizdən asılı olaraq, borc çərçivəsi daxilində biz bu vəsaitləri cəlb edə bilərik". Amma Azərbaycan borc həcmini 2030-cu ilə kimi ÜDM-nin 10 faizinə salmağı planlaşdırır.
Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Vüqar Bayramov bu fonda bildirir ki, Azərbaycan xarici borcunun ümumdaxili məhsuldakı payına görə dünyada ən yaxşı göstəriciyə malik olan 10 ölkədən biridir. O, Azərbaycanın xarici borcunun ümumdaxili məhsuldakı payının azalmaqda olduğunu nəzərə çatdırıb: “Keçən ilin aprelində xarici dövlət borcu ÜDM-in 18 faizini təşkil edib, hazırda cəmi 12,5 faizdir. Azərbaycan bir il ərzində xarici borcu təqribən 600 milyon dollardan çox aşağı salıb. Ümumi dövlət borcunun ortamüddətli dövrdə ÜDM-in 20 faizi səviyyəsində saxlanılması, xarici dövlət borcunun ortamüddətli dövrdə 15 və uzunmüddətli dövrdə 10 faizə endirilməsi nəzərdə tutulub. Bu ilin birinci rübünün yekunlarına həsr olunan müşavirədə Prezident İlham Əliyev bildirib ki, Azərbaycanın xarici borcu ÜDM-ə nisbətdə 10 faiz səviyyəsinə endirilməlidir. Bu hədəfə də nail olunacağı şübhəsizdir. O da nəzərə alınmalıdır ki, dünyanın əksər ölkələrində saldonun mənfi olması fonunda Azərbaycanın xarici ticarət saldosu cəmi üç ayda 5.1 milyard dollar təşkil edir”. Deputat qeyd edib ki, ÜDM-də xarici borcun payının tənzimlənməsi Azərbaycan üçün prioritet istiqamətlərdəndir: “Bu ilin ilk rübünün nəticələri də göstərir ki, bu istiqamətdə ciddi uğurlar əldə etmək mümkün olub. Eyni zamanda Azərbaycan ÜDM-də xarici borcun həcminə görə MDB-də ən yaxşı göstəriciyə malikdir. MDB-də kifayət qədər konservativ maliyyə siyasəti həyata keçirən Türkmənistan, Belarus kimi ölkələrdə xarici borcun ÜDM-də payı 30 faizdən çoxdur. Bu, Türkmənistanda 31 faiz, Belarusda isə 38 faizdir. MDB-də Ermənistan və Qırğızıstan xarici borcun ÜDM-də payına görə ən pis göstəriciyə malik olan ölkələrdir. Çünki bu ölkələrdə xarici borcun ÜDM-də payı 60 faizdən çoxdur. Gürcüstanda bu rəqəm 58 faizə yaxındır. Praktik olaraq Azərbaycan MDB-də ən yaxşı göstəriciyə malik olmaqla yanaşı, həm də xarici maliyyə mənbələrindən asılılıq və daxili resursların mobilizasiyası baxımından da MDB-də və bütövlükdə regionda ən yaxşı göstəriciyə malik olan ölkələrdəndir. Digər tərəfdən, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, inkişaf etmiş ölkələrdə borclanma payı da son dövrlərdə sürətlə artır. Yaponiya, ABŞ kimi ölkələrdə də bu artım müşahidə olunur. Digər ölkələrlə müqayisə göstərir ki, Azərbaycan bu istiqamətdə uğurlar əldə edir. Bu, Azərbaycan üçün müstəqil iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi, eyni zamanda “təhlükəsizlik yastığı”nın möhkəmlənməsi baxımından da vacib hesab olunur”.
Ramil QULİYEV
