Dünya miqyasında ərzaq məhsullarının bahalaşması davam edir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına əsasən, cari ilin mart ayında dünya ərzaq qiymətləri 1990-cı ildəki rekord səviyyəyə çatıb: “2022-ci ilin mart ayında FAO Ərzaq Qiymətləri İndeksi fevral ayı qiymətindən 17,9 bənd və ya 12,6 faiz artaraq 159,3 bənd təşkil edib və bu, 1990-cı ildən görünməmiş artım nəticəsində indiyədək ən yüksək səviyyəyə çatıb”.
Bildirilir ki, bu artım bitki yağlarının, dənli bitkilərin və ətin rekord qiymət artımı, həmçinin şəkər və süd məhsullarının maya dəyərinin xeyli artması ilə bağlıdır. Bitki yağının qiymət indeksi fevral ayı ilə müqayisədə 23,2 faiz və ya 46,9 bənd artaraq 248,6 bənd təşkil edib. Günəbaxan, palma, soya və raps yağlarının qiyməti artıb. Süd məhsulları da bahalaşıb, onun qiymət indeksi martda 2,6 faiz, taxılın qiymət 17,1 faiz bahalaşıb. Qeyd olunur ki, dünyada buğda idxalının 30 faizə qədəri, qarğıdalı idxalının isə 20 faizi Rusiya və Ukraynanın payına düşür. Həmçinin bitki yağlarının ən böyük ixracatçısı olan Ukraynada gedən müharibə nəticəsində həmin məhsulun qiymətləri 23,2 faizədək - rekord həddə bahalaşıb. Diqqət ona yönəldilir ki, Rusiyanın Ukraynada başlatdığı hərbi əməliyyatlar şərqdən qərbə, şimaldan cənuba kimi ölkənin bütün ərazisini əhatə edir. Hər nə qədər Rusiya tərəfi zərbələrin hədəfinin ancaq hərbi obyektlər olduğunu iddia etsə də reallıqda bunun tam əksini görürük. Körpülər, digər yol infrastrukturu, fabrik və zavodlar, kənd təsərrüfatı obyektləri, yaşayış massivləri və digər mülki infrastruktur raket zərbələrinə məruz qalır. ÜDM-nin yarıdan çoxunun formalaşmasında iştirak edən müəssisələr hərbi əməliyyatlar gedən ərazilərdə yerləşir. Ölkə ərazisində təhlükəsizlik səviyyəsinin aşağı düşməsi iqtisadi fəallığa və yük axınlarına mənfi təsir göstərir. Ukrayna qlobal ərzaq təminatında əhəmiyyətli paya malik ölkədir. Dünyanın ən iri taxıl istehsalçılarından biri olan Ukraynanın dünya bazarına taxıl tədarükü müharibədən əvvəlki aylıq 4-5 milyon tondan bir neçə yüz min tona düşüb. Buna səbəb limanların fəaliyyətinin iflic olmasıdır. Belə ki, ənənəvi olaraq taxıl Qara dəniz limanlarından ixrac edilir. Rusiya hərbi gəmiləri isə Ukraynanın dünya bazarı üçün ərzaqla dolu 100-ə yaxın yük gəmisinin Aralıq dənizinə çıxışına imkan vermir. Ona görə ölkə Avropaya taxılı dəmir yolu ilə tədarük edir. Bu yolla isə “köhnə qitə”yə aylıq yalnız 600 min ton taxıl tədarük etmək mümkündür. Bu azmış kimi Ukrayna ümumiyyətlə bu il dünya bazarına taxıl tədarük etməmək niyyətindədir. Bu, taxıl əkinini təşkil etməyin mümkün olmaması və daxili ehtiyatların məhdud olması ilə əlaqələndirilir. Bütün bunlar dünyara rekord bahalaşmaya səbəb olur. FAO qeyd edir ki, buğda (19,7 faiz) və yem bitkilərinin (20,4 faiz) də qiyməti qalxıb. Artım, ilk növbədə, münaqişə nəticəsində Ukraynadan və daha az dərəcədə Rusiyadan ixracatda yaranan fasilələrlə bağlıdır. Ət rekord qiymətdə bahalaşıb. Ümumiyyətlə, ət məhsulları qiyməti indeksi isə təkcə ötən ay 4,8 faiz, illik isə 19 faiz artaraq 120 bənd təşkil edib. Bu, yeni tarixi rekorddur. Şəkər qiyməti indeksinə gəldikdə, martda sözügedən göstərici aylıq 6,7 faiz, illik müqayisədə isə 22,6 faiz artaraq 110,6 bənd təşkil edib. Rusiya-Ukrayna savaşı, Qərbin Kremlə qarşı sanksiyaları fonunda bahalaşmanın davam edəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu fonda Azərbaycanı dünya ölkələri ilə üqayisə etdikdə ölkəmizdə vəziyyətin daha yaxşı olması özünü qabarıq büruzə verir. Dünya Bankının yenilənmiş regional hesabatında da bunu aydın görmək olar. Qurum bildirir ki, bu il Azərbaycanda istehlak qiymətlərinin ortaillik artımının 4,5 faiz təşkil edəcəyi gözlənilir.
Qeyd edilir ki, idxal olunan ərzaq və qeyri-ərzaq mallarının qiymətlərinin sürətlə artması və daxili tələbatın bərpası bu il inflyasiyanın sürətlənməsinə səbəb olacaq. Xarici inflyasiya təzyiqlərinin 2022-ci ildə yüksək, daha sonra isə orta səviyyədə qalacağı gözlənilir. Qeyd edək ki, bank 2023-cü ildə ölkədə ortaillik inflyasiyanın 4,1 faizə qədər yavaşlayacağını proqnozlaşdırır. Xatırladaq ki, Asiya İnkişaf Bankının son proqnozuna görə, Azərbaycanda istehlak qiymətlərinin ortaillik artımı 2022-ci ildə 7 faiz təşkil edəcək. 2023-cü ildə isə orta illik infyasiyanın zəifləyərək 5,3 faiz səviyyəsinə enəcəyi proqnozlaşdırılır. Ötən il Azərbaycanda ortaillik inflyasiya 6,7 faiz təşkil edib. Dünya Bankı bu il Azərbaycan iqtisadiyyatının real ifadədə 3,1 faiz artacağını da gözləyir.
Qeyd edilir ki, qeyri-enerji sektorunun, münaqişədən sonrakı yenidənqurma da daxil olmaqla, artan dövlət sərmayəsi ilə dəstəklənən iqtisadi artıma təkan verəcəyi gözlənilir.
Xatırladaq ki, "Fitch Ratings" beynəlxalq reytinq agentliyinin yenilənmiş gözləntilərinə görə, bu il Azərbaycan iqtisadiyyatı real ifadədə 2,7 faiz artacaq. Asiya İnkişaf Bankının yenilənmiş proqnozuna əsasən isə, bu il ölkədə real ÜDM-in artım tempi 3,7 faiz təşkil edəcək. 2021-ci ildə isə Azərbaycan iqtisadiyyatı real ifadədə 5,6 faiz artıb. İqtisadi aerım əhalinin ərzaqla etibarlı təminatında da mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək. Elə Asiya İnkişaf Bankının "Asian Development Outlook 2022" hesabatında deyilir ki, Bu il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sektorunda 6 faizlik artım gözlənilir. Hesabatda qeyd edilir ki, Rusiya və Ukraynadan ərzaq məhsullarının təchizatının daralması fonunda dövlətin yanacaq subsidiyaları və lizinq proqramı hesabına daxili kənd təsərrüfatı istehsalının genişlənməsinə təkan veriləcək. Xatırladaq ki, 2021-ci ildə Azərbaycanda 9 milyard 163,4 milyon manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal olunmuşdu ki, bu da real ifadədə 2020-ci il ilə müqayisədə 3,4 faiz çoxdur. Cari ildə isə bu göstəricinin daha yüksək hədlə ifadə edilməsi gözlənilir.
Tahir TAĞIYEV
