Dünya iqtisadiyyatında yaşanan gərginlik müxtəlif ölkələrin borc problemini də sürətlə dərinləşdirir. Böyük Britaniyanın “Janus Henderson” idarəçilik şirkəti qeyd edir ki, mövcud vəziyyətdə artıq bu ilin yekununa görə dünyanın məcmu dövlət borclarının məbləği tarixin ən yüksək həddinə çata bilər.Belə ki, həmin göstəricinin il ərzində 9,5 faiz artaraq 71,6 trilyon dollara çata biləcəyi güman edilir.
Bununla yanaşı, ölkələrin dövlət borclarına çəkdiyi məsrəflərin də il ərzində 14,5 faiz, yəni 1,16 trilyon dollar arta biləcəyi qeyd olunur. Ötən il dünyanın məcmu dövlət borcu 7,8 faiz artaraq 65,4 trilyon dollara çatmaqla yanaşı, həmin borclarla bağlı məsrəflərin həcmi 1 trilyon dollar kimi tarixin ən aşağı həddinə enib. Amma indi vəziyyət dəyişir. Qeyd edilir ki, sözügedən göstəricinin artımında əsas pay sahibi Çin, Yaponiya və ABŞ olacaq, yəni sözügedən ölkələr bu il ən çox borclananlardan olacaq. "S&P Global Ratings" beynəlxalq reytinq agentliyi isə bildirir ki, bu il 137 ölkənin dövlət borcu daha 10,4 trilyon dollar artacaq. Sözügedən borclanma səviyyəsi pandemiyadan əvvəlki - 2016-2019-cu illərin orta göstəricisindən təxminən 30 faiz çoxdur. Qurumun analitikləri qeyd edir ki, qlobal iqtisadiyyatın bərpasına baxmayaraq, yüksək tələblər və Ukraynadakı müharibə səbəbindən borclanma yüksək səviyyədə qalacaq, lakin təkcə 2020-ci ilin göstəricisi ilə müqayisədə 30 faiz aşağı olacaq. Beynəlxalq Valyuta Fondu da bildirir ki, inkişaf etməkdə olan bazarlar və aşağı gəlirli ölkələrdə də yüksək dövlət borcu artımı müşahidə edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ticarət və İnkişaf Konfransı (UNCTAD) isə bəyan edir ki, Ukrayna müharibəsi və ölkələrin son aylarda apardıqları makroiqtisadi siyasətlərindəki dəyişikliklər səbəbilə bu il üzrə qlobal iqtisadi artım proqnozunu 1 faiz bəndi azaldaraq 3,6 faizdən 2,6 faizə endirib. UNCTAD-ın yenilənmiş “Ticarət və İnkişaf” hesabatına əsasən, bu il Rusiyada dərin tənəzzül yaşanacaq, ancaq Qərbi və Mərkəzi Avropa, Cənub və Cənub-Şərqi Asiyanın bəzi bölgələrində isə iqtisadi artımda əhəmiyyətli yavaşlamalar gözlənilir: “Ukraynada davam edən müharibə, 2021-ci ildə bir sıra inkişaf etməkdə olan ölkələrdə inflyasiya təzyiqləri səbəbilə pul-kredit siyasətinin sərtləşdirilməsi inkişaf etmiş ölkələrdəki oxşar hərəkətləri gücləndirəcək və gələcək büdcələrdə də xərclərin azaldılmasına səbəb olacaq. Qlobal tələbatın zəifləməsi, beynəlxalq səviyyədə qeyri-kafi siyasət koordinasiyası və pandemiya səbəbi ilə yüksələn borc səviyyələrinin yüksəlməsi, bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələri tənəzzül və dayanan inkişaf spiralına yönəldəcək maliyyə şok dalğaları yarada bilər”.
UNCTAD-ın baş katibi Rebeka Qrinspan bildirib ki, Ukrayna müharibəsinin iqtisadi təsirləri qlobal miqyasda davam edən iqtisadi azalmanı dərinləşdirəcək və koronavirus pandemiyasından sonrakı bərpanı zəiflədəcək: “Maliyyə bazarında davamlı fasilələr olmasa belə, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar artımda ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşəcəklər. Pandemiya zamanı dövlət və özəl borc ehtiyatları artıb. Orta gəlirli inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yüksək korporativ leveric və artan ev təsərrüfatlarının borcları da daxil olmaqla pandemiya zamanı gözdən qaçan məsələlər, siyasət sərtləşdikcə yenidən gündəmə gələcək”. UNCTAD qeyd edir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrin bu il üzrə xarici dövlət borcu üzrə xidmət tələblərini ödəmək üçün 310 milyard dollara ehtiyacları olacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da, 2020-ci ilin sonuna ödənilməmiş xarici dövlət borcu ehtiyatının 9,2 faizinə bərabərdir: “Pandemiya səbəbi ilə yaşanan problemlər azalarkən, geosiyasi böhran ölkə daxili etimada zərbə vurub. Qiymət artımlarının əlavə təzyiqi, fiskal tərəfi də daxil olmaqla, inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda siyasi reaksiya çağırışlarını gücləndirir və iqtisadi artımda gözləniləndən daha kəskin yavaşlama təhlükəsi yaradır. Ərzaq və yanacağın qiymətlərinin yüksəlməsi, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ən həssas təbəqələrə dərhal təsir göstərəcək və gəlirlərinin çox hissəsini ərzağa xərcləyən ev təsərrüfatları üçün aclıq və çətinliklə nəticələnəcək. Amma alıcılıq və real xərcləmə qabiliyyətinin azalması son nəticədə hər kəs tərəfindən hiss olunacaq. Ərzaq və yanacaq idxalından çox asılı olan bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrdə təhlükə daha ciddidir, çünki yüksək qiymətlər dolanışıq qaynaqlarını və investisiya axınlarını təhdid edir, ticarət balansının kəsirinin genişləndirilməsi riskini artırır. İnvestorlar təhlükəsiz sığınacaq axtardıqca əmtəə, valyuta və istiqraz bazarlarında qeyri-sabitlik, inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatların maliyyə öhdəlikləri üzərindəki daha yüksək risq marjı ilə birlikdə kapitalın çıxışını sürətlədirib”. Bütün bunlar təşkilata görə borclarla bağlı problemləri dərinləşdirir. Baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Azərbaycan dünyada indiki problemlər fonunda borclanma səviyyısini azaltmağa çalışır. Xatırladaq ki, hələ 2018-ci ildə prezident İlham Əliyevin təsdiq etdiyi "Dövlət borcunun idarəedilməsi strategiyası"na uyğun olaraq ölkəmizdə dövlət borcunun strukturu dəyişir. Strategiyada nəzərdə tutulur ki, tədricən xarici dövlət borcunun xüsusi çəkisi ümumi dövlət borcunda azaldılsın. Digər tərəfdən Azərbaycan büdcə kəsirinin maliyyələşdirilməsində xarici borclanmanı kəskin azaldır. “Büdcə sistemi haqqında” qanuna görə, büdcə kəsirinin maliyyələşməsi dövlət borcu və digər mənbələr hesabına həyata keçirilir. Bu il Azərbaycanın dövlət büdcəsinin kəsirinin 3 milyard 63 milyon manat təşkil edəcəyi gözlənilir ki, bunun da 35,9%-i xarici və daxili borclanma hesabına aradan qaldırılacaq. Bu, 2021-ci illə müqayisədə 37 faiz bəndi azdır. 2022-ci ildə büdcə kəsrinin 41%-i isə vahid xəzinə hesabının qalığı hesabına maliyyələşdiriləcək. Təhlillər göstərir ki, prioritet hesab olunan transmilli layihələr maliyyələşdirildikdən sonra xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti azalan tendensiya üzrə davam edəcək. Hətta dövlətin borc strategiyasında xarici dövlət borcu üzrə geri qaytarılan öhdəliklərin cəlb olunan yeni borclardan çox olması ilə tədricən bu göstəricinin azalaraq 2025-ci ildə 12 faiz, 2030-cu ildə isə 10 faiz olacağı proqnozlaşdırılır.
Ramil QULİYEV
