Bəlli olduğu kimi, cari ilin fevralın 24-də Ukraynaya qarşı başlatdığı müharibəyə cavab olaraq ABŞ və Avropa İttifaqı (Aİ) Rusiyaya qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etməyə başladı. Buna cavab olaraq da Rusiya analoji addımlar atdı. Qarşılıqlı sanksiyalar və embarqolar öz növbəsində dünya iqtisadiyyatına ciddi zərər vurmağa başlayıb.
Dünya üçün ərzaqla təminat sarıdan artıq ciddi çətinliklər qeydə alınır. Hətta iddialar səslənir ki, Avropa İttifaqının sakinləri aclıq təhlükəsi ilə üzləşə bilər. Bu fonda Polşanın keçmiş baş naziri Donald Tusk öz ölkəsində çörəyin qiymətinin yaxın gələcəkdə dörd dəfə arta biləcəyini proqnozlaşdırır. Buna səbəb Ukraynada əkin kampaniyasının pozulmasıdır. Digər təhlükəli tendensiya isə yanacaq qiymətinin artması ilə əlaqədardır. Avropa İttifaqı Rusiyaya güzəştə getməsə, rublla qaz almasa, qiymətlər daha da artacaq. Bu, enerji və avtomobil yanacağının qiymətinə də təsir edəcək. Rusiya isə ərzaq və digər məhsulları yalnız dost ölkələrə tədarük edəcək: həm rubl, həm də razılaşdırılmış nisbətdə milli valyutası ilə. Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədr müavini Dmitri Medvedev dost olmayan ölkələrdən Rusiyaya idxalı qadağan edilən məhsulların siyahısını genişləndirməyi təklif edərək, Rusiyanın belə ölkələrdən məhsullar satın almayacağını bildirib. O xatırladıb ki, Rusiya kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı real silah ixracını üstələyir. Keçən il bu, 37 milyard dollardan çox olub. Bütün bunlar dünya miqyasında iqtisadi çətinliklərin iqyasını sürətlə genişləndirir. Hətta bir sıra ölkələrin ciddi iqtisadi tənəzzüllə üzləşməsi qaçılmaz hesab edilir. Amma bir sıra ölkələr üçün durum fərqli olacaq. Məsələn, Asiya İnkişaf Bankı bildirir ki, dünya miqyasında yaşanan çətinliyə rəğmən, bu il Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun (ÜDM) artım tempi 3,7 % olacaq. Qurumun yenilənmiş “Asiyanın İnkişaf Perspektivləri 2022” hesabatında bildirilir ki, gələn il Azərbaycan iqtisadiyyatı 2,8 % böyüyəcək.
Azərbaycan hökuməti 2022-ci il üçün ÜDM-nin artımını 3,9 %, 2023-cü il üçün 5,1 % səviyyəsində proqnozlaşdırır. Xatırladaq ki, bu ilin 2 ayında Azərbaycanda istehsal olunmuş ÜDM-in dəyəri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 6,7 % artaraq 19 milyard 175,2 milyon manata, o cümlədən qeyri neft-qaz ÜDM-nin dəyəri 10,1 % artaraq 9 milyard 689,9 milyon manata çatıb. Hesabat dövründə əhalinin hər nəfərinə düşən ÜDM-in dəyəri 1 910 manat olub ki, bu da illik müqayisədə 6,3 % çoxdur. Asiya İnkişaf Bankı diqqəti ona da yönəldir ki, neft qiymətlərinin yüksək olması səbəbindən Azərbaycan manatının məzənnəsi sabit qalacaq və bu da iqtisadi inkişaf üçün mühümdür. Qurum bu xüsusda qeyd edir: “Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən uçot dərəcəsinin 2022-ci ilin ortalarınadək dəyişməyəcəyi və yaxud inflyasiya təzyiqlərinin möhkəmlənməsinə cavab olaraq qaldırılacağı gözlənilir, hərçənd, inflyasiya 2-6% hədəf aralığında qərarlaşdığı təqdirdə, monetar siyasət yumşaldıla bilər”. Asiya İnkişaf Bankı qeyd edir ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankı depozit hərracları və notların buraxılışları vasitəsilə yerli valyutada izafi likvidliyin sterilləşdirilməsi, tədavüldə olan valyutanın məbləğinin nəzarət altında saxlanması və manatın məzənnəsinin azalmasına səbəb ola bilən təzyiqlərin tənzimlənməsi yolu ilə pul bazarına müdaxilələrini davam etdirəcək. Xatırladaq ki, manatın dollara qarşı məzənnəsi sabit olaraq qalır. Uçot dərəcəsi hazırda 7,75%, faiz dəhlizinin aşağı həddi 6,25%, yuxarı həddi isə 9,25% təşkil edir. 2022-ci ilin yanvar-fevral aylarında istehlak qiymətləri ortaillik müqayisədə 12,2% artıb. Ötən il Azərbaycanda ortaillik inflyasiya isə 6,7% təşkil edib. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın qonşu ölkələrində valyuta sabitliyi ilə bağlı vəziyyət fərqlidir. Bu il ərzində qonşularımızda milli valyutalara devalvasiya təzyiqlərinin daha da artması gözlənilir ki, bu da inflyasiyanı tətikləyən əsas faktorlardan hesab olunur. Gürcüstan, Ermənistan, Rusiya, İran və Türkiyədə milli valyutanın dəyərsizləşməsi prosesinin bu il də davam etməsi gözlənilir. Amma ölkəmizdə vəziyyət fərqli xarakter daşıyacaq, Azərbaycan manatı xarici valyutalara, xüsusən də ABŞ dollarına nisbətdə sabit həddə qalacaq. Real vəziyyətin təhlili, proseslərin inkişaf axarı göstərir ki, manatın kursuna təsir göstərə biləcək hər hansı fundamental risk mövcud deyil. Xarici ticarətdə müsbət saldo mövcuddur. Dünya enerji bazarlarında qiymətlər proqnozlardan əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Bu da enerji resurslarının ixracatçısı kimi Azərbaycana daha çox valyuta qazandırır. Bundan başqa, qeyri-neft sektorunun dinamik inkişafı, bu sahə üzrə ixracatda böyük artım, ölkəmiz üzərindən tranzit yükdaşımaların çoxalması, birbaşa xarici investisiyaların cari il ərzində də yüksək hədlə ifadə olunacağının proqnozlaşdırılması, bu qəbildən olan digər hallar manatın kursunun sabitliyini şərtləndirəcək əsas faktorlar olacaq. Milli valyutanın sabitliyi inflyasiya riskini azaltmaqla yanaşı, iqtisadi inkişafın dinamikliyinə də mühüm təkan verir. Daha bir önəmli məqam Azərbaycanın böyük həcmdə strateji valyuta ehtiyatlarına malik olmasıdır. Ötən ilin yekunlarına əsasən, valyuta ehtiyatlarının miqdarı daha 2,2 milyard ABŞ dolları artıb və 53 milyard dolları keçib. Nəhəng valyuta ehtiyatı da manatın sabit məzənnədə qalmasına səbəb olan faktorlardandır. Azərbaycan dünya miqyasında ən az xarici borca malik olan ölkələrdən biridir. Xarici dövlət borcu ümumi daxili məhsulun cəmi 17 faizini təşkil edir və ötən il ərzində həm mütləq rəqəmlərdə, həm ümumi daxili məhsula nisbətdə xarici dövlət borcu azalıb. Cari il ərzində bu rəqəmin daha da azalması, 2025-ci il ərzində ümumi daxili məhsula nisbətdə 12 faizə düşməsi gözlənilir. Bu da milli valyutanın dayanıqlığına təkan verən mühüm amillərdən biridir.
Ramil QULİYEV
