Dünyada taxıl təminatı ilə bağlı vəziyyət getdikcə mürəkkəbləşir. Rusiyadan sonra Qazaxıstan da taxıl ixracına məhdudiyyətlər tətbiq etməyə hazırlaşır. Belə ki, Qazaxıstan daxili bazarın müdafiəsi üçün taxıl və un ixracını müvəqqəti olaraq məhdudlaşdırmaq məsələsi üzərində işləyir.
Ölkənin kənd təsərrüfatı naziri Erbol Karaşukeyevin sözlərinə görə, bu tədbir yerli istehsalçıların dəyirmançılara taxıl satmaq istəməməsi ilə bağlıdır: “Rusiya dənli bitkilərin ixracına qadağa qoyub, biz vəziyyəti görür, nəzarətdə saxlayırıq. Bizim taxıl balansımız hazırda müsbətdir və müsbət olaraq qalacaq. Daxili bazarımıza yetəcək, ixrac üçün də qalacaq. İxracatçılar taxılı yerli bazarda satmaq istəmir, ixrac qiymətlərinin nə vaxt artacağını gözləyirlər”. Məhdudiyyətlərin tətbiqinin konkret müddətləri hələlik açıqlanmır. Xatırladaq ki, daha əvvəl Rusiya hökuməti cari il iyunun 30-dək Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) ölkələrinə taxıl ixracına, avqustun 31-dək isə Aİİ-dən kənar şəkər ixracına müvəqqəti qadağa qoyub. Bütün bunlar Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Çünki Azərbaycanın ərzaqlıq buğda idxal etdiyi əsas ölkələr qismində məhz Rusiya və Qazaxıstan çıxış edir. Qeyd edək ki, 2021-ci ildə Azərbaycanda 1,9 milyon tona yaxın buğda istehsal edilib. Bu, 2020-ci illə müqayisədə təxminən 1% çox olsa da, ölkənin tələbatından azdır. Belə ki, Azərbaycanın buğdaya olan illik tələbatı 3 milyon tondan bir qədər çoxdur. Son nəticədə ölkə hər il 1 milyon tondan çox buğda idxal edir. Bunun 90%-dən çoxu Rusiyadan, digər hissəsi isə Qazaxıstandan və Ukraynadan gətirilir. Ukraynadan bu il idxal sözügedən ölkə ərazisində gedən münaqişə səbəbindən mümkün olmayacaq. Rusiya və Qazaxıstan da ixracı məhdudlaşdırır. Ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycan ilk olaraq Rusiyadan buğda idxalını davam etdirməyə çalışacaq. Xatırladaq ki, 2017-ci ildə Rusiya ABŞ və Kanadanı ötüb keçərək, ən iri buğda istehsalçısına çevrilib. Son illərdə dünya bazarında taxıl məhsulları və buğda ixracının müvafiq olaraq 10-13%-i və 20-23%-i (38 milyon ton) Rusiyanın payına düşür. Bununla ölkə 1991-ci ildə ən böyük qlobal idxalçıdan 2021-ci ildə dünyanın ən iri buğda ixracatçısına çevrilib. Hazırda Yaxın Şərq və Afrikanın buğda tələbatının 30%-ni, Asiya ölkələrinin isə ehtiyaclarının 10%-ni Rusiya ödəyir. Rusiya, neft-qaz ehtiyatlarında olduğu kimi, indi də taxıl ixracındakı dominantlığından iqtisadi təzyiq və sövdələşmə aləti kimi istifadə edir. Məsələn, 2016-cı ildə OPEC çərçivəsində hasilatın azaldılmasına dair Səudiyyə Ərəbistanının təklifi ilə razılaşan Rusiya tezliklə bu ölkənin taxıla tələbatının 10%-dən çoxunu təmin edib. Hazırda Rusiya illik 127 milyon ton taxıl istehsalını 2025-ci ilə qədər 140 milyon tona çatdırmaq niyyətindədir. Bu halda Rusiya müttəfiqi olan Azərbaycana taxıl ixracını əvvəlki kimi davam etdirə bilər.
Bununla yanaşı, ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycan Rusiyadan idxala alternativ axtarmalı, həm də yerli istehsalı bir qədər də inkişaf etdirib ozünün buğda asılılığına son qoymalıdır. Amma kəmiyyətlə yanaşı, keyfiyyətə də diqqət yetirilməlidir. Hazırda Azərbaycanda buğda istehsalı üzrə məhsuldarlıq hər hektardan 32 sentnerdir. Bunu ilkin mərhələdə azı 40 sentnerə çatdırmaq zəruridir. Bundan başqa, buğda istehsalının həcmi tələbatın 60%-i qədər olsa da, bunun təxminən yarısı keyfiyyət meyarlarına cavab vermir. Bu məsələni də həll etmək lazımdır. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi isə bu fonda bəyan edir ki, Azərbaycan tədricən buğdaya olan tələbatın tam ödənilməsi hədəfinə doğru gedir. Nazirliyin Aqrar Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru Firdovsi Fikrətzadə bildirib ki, bu istiqamətdə bir sıra işlər görülüb və görülür: "Fermerlərə aqrotexniki qaydalara riayət edilməsi ilə bağlı təlimlər təşkil etmişik. Orta və iri şirkətlərin pilot suvarma sistemlərinin tətbiqi ilə məhsuldarlığı artırması hesabına bu il buğda istehsalında məhsuldarlığın artmasını gözləyirik. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdəki əkin sahələri də öz töhfəsini verəcək. Bu il üçün 1 milyon hektardan çox ərazidə payızlıq dəmyə əkinləri həyata keçirilib. Bunun 602 min hektarı buğdadır, 400 min hektarı arpadır. Bu isə ötən illə müqayisədə 1,2% artım deməkdir. Normal qaydada əkin prosesi həyata keçirilib”. Bununla yanaşı, hesab edilir ki, taxıl, xüsusən də buğda əkimi üçün fermerlərin stimullaşdırılması da xüsusi diqqət mərkəzində yer almalıdır. Məsələn, onlara verilən subsidiya artırılmalıdır. Məhz bu halda xarici bazarlarda baş verənlərin Azərbaycaan təsiri minimal həddə ola bilər. İndilikdə isə hökumət narahatlığa əsas görmür. Hökumətbildirir ki, artıq ölkədə ərzaq ehtiyatının yaradılması ilə bağlı çox ciddi addımlar atıb. Bütün qarşıya çıxacaq risklər nəzərə alınıb və bununla əlaqədar olaraq, ölkədə hər hansı bir gərginliyin yaşanacağı proqnozlaşdırılmır. Belə ki, konkret taxıl ehtiyatları ilə yanaşı, vətəndaşların ay ərzində taxıl istehlakı da hesablanıb və buna uyğun ehtiyat yaradılıb. Lakin istənilən halda, Azərbaycanın idxaldan asılılığını azaltmaq üçün yerli istehsala diqqəti artırmaq lazımdır. Özü də Azərbaycanın iqlim şəraiti daxili istehsal hesabına buğdaya olan tələbatı ödəməyə imkan verir.
Ramil QULİYEV
