Ukraynaya görə Qərb və Rusiya arasında yaşanan çəkişmə maliyyə sferasında da özünü qabarıq büruzə verir. Elə bu fonda Rusiya rublla ticarət əlaqələrini genişləndirməyə çalışır. Rusiyanın milli valyutalar üzərindən ticarət aparmaq istədiyi ölkələr sırasında Azərbaycan da yer alır. Ümumiyyətlə, Azərbaycan milli valyutalar üzərindən ticatəti mümkün hesab edir.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, Rusiya ilk mərhələdə məhz MDB ölkələri, xüsusən də Avrasiya İqtisadi İttifaqına (Aİİ) üzv dövlətlərlə rubl üzərindən ticarəti genişləndirməyi düşünür. Avrasiya İqtisadi Komissiyasının inteqrasiya və makroiqtisadiyyat naziri Sergey Qlazyev bu xüsusda qeyd edir: “Avrasiya İqtisadi İttifaqı ölkələrinin ticarətində rublun payı artıq üçdə ikini keçir və onu daha da artırmaq imkanı var. Əgər qarşılıqlı ticarətdən danışırıqsa, o zaman Aİİ ölkələrinin daxili qarşılıqlı hesablaşmalarında ciddi irəliləyiş əldə olunub: 2013-cü ildən 2020-ci ilə qədər olan dövrdə milli valyutalarla ödənişlər 63 faizdən 74 faizə yüksəlib. Rusiya Belarusla ticarətin 82, Qazaxıstanla 63, Qırğızıstanla isə 58 faizini rublla ödəyir”. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın milli valyutadan istifadə imkanları bununla məhdudlaşmır: “Aİİ-nin qarşılıqlı ticarətində rublun payı əhəmiyyətlidir, lakin Qırğızıstan kimi, məsələn, ticarət dövriyyəsinin 40 faizi dollarla aparılan ölkələrdə onu artırmaq imkanları var. Qazaxıstan və Belarusda ikinci mühüm hesablaşma valyutası dollardır və bu valyuta ilə hesablaşmalar Rusiyanın həmin ölkələrlə ticarət dövriyyəsinin müvafiq olaraq 28 və 9 faizini təşkil edən”. Eyni zamanda, nazir etiraf edib ki, Aİİ-nin Rusiyadan kənar ticarətində rublun yayılma səviyyəsi xeyli aşağıdır. Lakin indi Rusiya bunu da kompensasiya etməyə çalışır və bu ölkənin öz qazını Avropaya məhz rublla satmaq niyyəti qeyd edilənlərin faktiki göstəricisidir. Artıq bəzi Avropa ölkələri Rusiya ilə ticarəti məhz rublla aparmağa razılıq verib. Məsələn, Latviyanın “Latvijas Gaze” şirkəti Rusiya qazının pulunu rublla ödəmək imkanını nəzərdən keçirir. Şirkət bu xüsusda bildirir: “İlkin təəssürata görə, Rusiya rublu ilə hesablaşma proseduru rəsmi olaraq sanksiyalar rejimini pozmur və bu mümkündür”. Təşkilat əlavə edib ki, hazırda yeni ödəniş üsulunun hüquqi bazası formalaşdırılır. Halbuki, daha əvvəl “Latvijas gāze”nin idarə heyətinin sədri Aigars Kalvitis Rusiyadan təbii qazın tədarükü üçün ödənişin rublla mümkün olmadığını bildirib. O, ödənişlərin müqavilədə avro ilə nəzərdə tutulduğunu əsas gətirib. Lakin şirkət indi mövqeyini dəyişir. Slovakiya da rublla ödənişi mümkün hesab edir. Bu xüsusda Slovakiyanın iqtisadiyyat naziri Riçard Sulik bildirib: “Rusiyadan təbii qazın alışını dayandıra bilmərik. Rusiyadan qaz alışı üçün rublla ödəniş etmək lazım gələcəksə, bunu edəcəyik. Slovakiya qaz ehtiyacının 85 faizini Rusiyanın hesabına qarşılayır. Qaz aldığımız ölkələrə yenidən nəzər yetirilməsinin tərəfdarıyıq, lakin bu, bir neçə il davam edə bilər”. Hesab edilir ki, Rusiyadan rublla qaz alan ölkələrin sayı artacaq. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov isə bildirib ki, Rusiya təbii qazdan sonra digər məhsullar üçün də rublla ödəniş sisteminə keçməyə hazırlaşır: “Rusiya təbii qaz ixracatında tətbiq edilən rubl ödəniş sisteminin digər ixrac məhsullarında da tətbiq olunacağına əmindir”.
Peskov “Rossiya-1” dövlət kanalına verdiyi açıqlamalarında Rusiyaya qarşı sanksiyalar və Rusiya qazının ixracı üçün yeni tətbiq edilən rubl ödəmə sistemi ilə bağlı qiymətləndirmələr də edib. Ölkəsinə qarşı tarixin ən əhatəli sanksiyalarının həyata keçirildiyinə diqqət çəkən Peskov qeyd edib: “Bu, beynəlxalq ödənişlərin onurğa sütunu olan dollar və avroya inamın aşınmasıdır və aşınma prosesi sürətlənir. Bu prosesi dayandırmaq olmaz, daha da artacaq”. Rusiyanın təbii qaz ixracatından əldə edilən gəlirləri “ələ keçirməmək” üçün rubl ödəmə sisteminə keçdiklərinə diqqət çəkən Peskov bildirib: “Bu sistemin gələcəkdə digər mal qruplarına da tətbiq olunacağından şübhəm yoxdur. Xarici ticarət əlaqələrimizdə daha çox yer tutacaq. Rusiyanın tam qlobal təcridindən söhbət gedə bilməz. Müasir dünyada bu, texnoloji cəhətdən mümkün deyil və dünya Avropadan çox böyükdür. Rusiyanın özü də Avropadan çox böyükdür. Amma xaricdəkilər bunu istəsələr də, istəməsələr də gec-tez biz dialoqa getməli olacağıq”. Rusiyanın Xarici işlər naziri Sergey Lavrov isə hesab edir ki, Moskvanın rublla qaza görə təklif etdiyi ödəniş sxemi ədalətlidir: "Avropaya qaz nəqlinə gəlincə, ölkə prezidenti fərman imzalayıb, məncə, Qərb ölkələri üçün məqbul olan şərtlər var. Fakt budur ki, onlar bizə pulu xarici valyuta ilə verirlər, sonra da hesablarımızı dondururlar. Ona görə də Rusiya tərəfindən təklif olunan sxem ədalətlidir. Bu bizə ödənişləri rublla almağa imkan verəcək". Beləliklə, baş verənlər rublun əhatə dairəsinin genişlənməkdə olduğunu göstərir. Rusiyanın Azərbaycandakı səfiri Mixail Boçarnikov bu fonda qeyd edir ki, Azərbaycanla ticarət sahəsində ödənişlər məhz milli valyutalarla reallaşa bilər. Boçarnikovun sözlərinə görə, 2022-ci ilin ilk iki ayı ərzində Azərbaycan və Rusiya arasında əmtəə dövriyyəsi 20% artıb. O, əmtəə dövriyyəsinin artım perspektivlərinin kifayət qədər müsbət olduğunu deyib: “İndi bank sahəsində milli valyutalarda əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətindəyik. Artıq bu istiqamətdə müəyyən müsbət addımlar atılıb”. Onu da xatırladaq ki, “Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti haqqında” Bəyannaməyə əsasən, Rusiya və Azərbaycan milli qanunvericilikləri və kredit-pul siyasətləri çərçivəsində kredit-bank təşkilatlarının fəaliyyətinə, maliyyə institutlarının əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsinə, maliyyə-sənaye qrupları, istehsal və digər təşkilati-təsərrüfat strukturları da daxil olmaqla birgə müəssisələrin yaradılmasına yardım göstərməyə hazırlıqlarını ifadə edirlər. Tərəflər qarşılıqlı hesablaşmalarda milli valyutalardan istifadəyə, bank kartlarına birgə xidmət daxil olmaqla ödəniş sistemlərinin qarşılıqlı uyğunluğuna, eləcə də iki ölkənin bankları arasında birbaşa müxbir münasibətlərin inkişaf etdirilməsinə imkan yaradacaqlar. Rus ekspert Aleksandr Karavayev bunlarla bağlı bildirir ki, Rusiya 2014-cü ildən Qərbin sanksiyaları altındadır və belə “stressli” vəziyyətlərdə bir çox ölkələr, o cümlədən Azərbaycan, Türkiyə ilə vaxtaşırı milli valyutada hesablaşmalar həyata keçirir: “Biz bunu indi də davam etdirəcəyik, xüsusən də bu bənd Rusiya və Azərbaycan liderlərinin fevralda imzaladığı bəyannaməyə daxil edildiyi üçün. Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalarla, xüsusən də onun SWIFT-dən ayrılması, eləcə də Rusiyanın “Visa” və “MasterCard” kartlarının xaricdə fəaliyyətinin dayandırılması ilə əlaqədar Rusiya və Azərbaycanda bəzi problemlər yaranıb. Ölkələrimiz arasında ikitərəfli ticarəti həyata keçirən bankların üzərinə isə məlumatların ötürülməsi və ödənişlərin həyata keçirilməsi üçün yeni kanallar tapmaq tapşırılıb. Hazırda biz vəziyyəti həll etmək üçün variantlar axtarırıq. Amma bu məsələ həll oluna bilər. Göründüyü kimi, Rusiya və Azərbaycan Rusiyanın “Mir” ödəniş sistemindən istifadəyə dair razılığa gələcəklər. Bundan əlavə, rublun dollara nisbəti əsasında bağlanmış rubl müqavilələrinin yenidən hesablanmasına ehtiyac var”.
Tahir TAĞIYEV
