İqlim dəyişikliklərinin ardınca son dövrlər baş verən geosiyasi proseslər səbəbindən dünya bazarlarında əsas ərzaq mallarının qiymətlərində davamlı artım qeydə alınır. Qonşu ölkələrin bazarlarında həmin malların logistika-təchizat zəncirində problemlər yaranması isə qiymət artımını daha da sürətləndirir.
Bundan başqa, bir çox ərzaq məhsullarının ixracında yaranan probemlər və qoyulan qadağalar da vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir. Məsələn, məlumdur ki, Rusiya hökuməti cari il iyunun 30-dək Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) ölkələrinə taxıl ixracına, avqustun 31-dək isə Aİİ-dən kənar şəkər ixracına müvəqqəti qadağa qoyub.
Taxıl qadağası buğda, meslin, çovdar, arpa və qarğıdalıya şamil edilir. Rusiyada bildirilir ki, qərar daxili ərzaq bazarını xarici məhdudiyyətlər qarşısında qorumaq üçün qəbul edilib. Həmçinin qeyd olunur ki, şəkər və taxıl ixracı üçün bir sıra istisnalar nəzərdə tutulub: "Belə ki, bu məhsulların Rusiyadan kənarda tədarükü, o cümlədən humanitar yardımın göstərilməsi üçün, eləcə də beynəlxalq tranzit daşımaları çərçivəsində mümkün olacaq". Bunlara paralel olraq Ukraynada ixracla bağlı vəziyyətin daha da pisləşməsi müşahidə edilir. Ukraynanın “APK-inform” profil portalında dərc olunmuş analitik məqalədə bildirilir ki, ölkə qış dənli bitki əkinlərinin 41 faizini və yazlıq əkin sahələrinin 39 faizini itirə bilər. Müharibə səbəbindən ölkədə praktiki olaraq bütün aqrar sektor risq altındadır: “Baş nazir Denis Şmiqal “Telegram” kanalında dərc edilən videomüraciətində bildirib ki, hökumətin “ehtiyatlı proqnozlarına” əsasən yazlıq əkinlərin itkiləri 20 faizdən çox olmayacaq. Amma bizim təxmin etdiyimizə görə, 2022-ci ildə yazlıq bitkilərin əkin sahələri ümumilikdə 4,7 milyon hektar ola bilər ki, bu da ötənilki göstəriciyə (7,7 milyon hektar) nisbətən 39 faiz azdır”. Daha çox itki qış dənli bitkilərin məhsul yığımında gözlənilir. Bu, 41 faizə çata bilər və 3,1 milyon hektara uyğun gəlir. Məqalədə dəqiqləşdirilir ki, söhbət ilk növbədə Xerson, Donetsk, Luqansk, Zaporojye, Xarkov, Sum, Çerniqov və Kiyev vilayətləri haqqında gedir. Xatırladaq ki, Ukrayna kənd təsərrüfatı məhsullarının ən böyük ixracatçılarından biridir. 2021-ci ildə o, 12 milyard dollarlıqdan çox dənli bitki ixrac edib. Amma cari ildə bu rəqəm xeyli azalacaq. Bir müddət öncə Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski demişdi ki, müharibə səbəbindən əkin kampaniyasına başlamaq mümkün olmadığı üçün kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracında problemlər yarana bilər.
İxracla yanaşı, dənli bitkilərin istehsalında istifadə edilən gübrənin bahalaşması da prosesə mənfi təsir edir.
Qeyd edək ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda qlobal gübrə bazarında yaranmış tədarük çatışmazlığı bu məhsulun qiymətini rekord həddə çatdırıb. Son 1 ildə əmtəə birjalarında təkcə azot gübrəsinin 1 tonu 250 dollardan 650 dollara qədər bahalaşıb, bu isə 2,6 dəfə qiymət artımı deməkdir. Digər gübrələrin də qiymətləri yerində saymayıb. ABŞ-ın Kənd Təsərrüfatı Departamentinin məlumatına görə, son vaxtlar ammonyak gübrəsinin qiymətində 3,3 dəfə, karbamid gübrəsinn qiymətində isə 2 dəfə artım olub. Gübrə istehsalında istifadə olunan ammonyak, azot, nitrat, fosfat, kalium və sulfat isə 30%-ə qədər bahalaşıb. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, ötən il Rusiya dünyada azot gübrəsinin birinci, kalium və fosfor gübrələrinin isə ikinci ən böyük ixracatçısı olub. Ukrayna ilə müharibəyə görə qonşu ölkədən gübrə ixracı tam dayanmasa da, tədarük zənciri ciddi şəkildə pozulub. Nəticədə gübrə bazarında 14% paya malik olan Rusiyadan məhsul idxal etmək çətinləşib. Gübrəni kəskin bahalaşdıran digər amil isə son vaxtlar dünyada, o cümlədən Avropada təbii qazın qiymətinin xeyli artmasıdır. Gübrə istehsalında "mavi yanacaq" önəmli rol oynayır. FAO qeyd edir ki, bütün bunlar dünyanın ərzaq vəziyyətinə zərbə vurur: “Bundan əlavə Rusiya və Ukrayna birlikdə, xüsusilə taxıl – buğda, çovdar və qarğıdalı, günəbaxan və kolza istehsalı baxımından dünyanın əsas taxıl anbarları hesab olunur. 50-dən çox ölkə ərzaq xammalına olan tələbatının əhəmiyyətli hissəsini Rusiya və Ukraynadan edilən idxal hesabına ödəyir. Böhran bu əksər ölkələrin ən yoxsullarına daha çox zərbə vurur”.
Baş verənlər ölkəmizdə də diqqətlə izlənilir. Bu fonda Nazirlər Kabineti "Minimum istehlak səbətinin tərkibinə daxil olan bir sıra əsas ərzaq mallarının və onların istehsalında istifadə olunan malların ölkə ərazisindən aparılmasının tənzimlənməsinə dair tədbirlər haqqında" Qərar verib. Ekspertlər bildirir ki, məhdudlaşıdırıcı tədbirləri təkcə Azərbaycan deyil, həm də bir sıra digər ölkələr tətbiq edir. Çünki dünya iqtisadiyyatında təkcə koronavirus pandemiyası ilə deyil, həm də Ukraynada davam edən hərbi əməliyyatlarla əlaqədar yaranan böhran şəraitində Nazirlər Kabinetinin bu addımları haqlıdır. Nəzərə alınmalıdır ki, bu gün müxtəlif ölkələr tərəfindən qida məhsulları, ilkin tələbat və əsas ərzaq məhsullarının təchiz olunması baxımından mühüm risqlər mövcuddur. Azərbaycan da bu səbəbdən ilk növbədə, öz əhalisinin maraqlarını təmin etməyə çalışır.
Xatırladaq ki, Azərbaycan hökuməti öncədən də ərzaq təhlükəsizliyi məsələsini prioritetləşdirmişdi. Ona görə də ərzaqla təminatda hər hansı bir çətinlik müşahidə edilməmişdi. Ancaq növbəti dövrlərdə region bazarında ərzaq qıtlığı probleminin artacağını nəzərə alaraq qabaqlayıcı tədbirlərin həyata keçirilməsi olduqca vacibdir. Hökumət əsas ərzaq məhsulları ilə təminata dair zəruri tədbirləri görür və bu tədbirlər ən zəruri qida məhsulları ilə bağlı qıtlığın olmayacağına təminat vermək iqtidarındadır. Onu da qeyd edək ki, ölkədə hər hansı zəruri ərzaq məhsulu ilə bağlı qıtlıq yoxdur və gözlənilmir. Barəsində bəhs edilən qərar isə vəziyyətin, xüsusən də ehtiyatların genişləndirilməsinin tənzimlənməsi və bütövlükdə proseslərin növbəti dövrlərdə də nəzarətdə olması, daxili bazarın qorunması, vətəndaşların ərzaq təminatı və təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan da qərar ilin sonunadək qüvvədə olacaq. Növbəti dövrlərdə də ərzaq təminatının gücləndirilməsi, ərzaqla bağlı ehtiyatlarımızın genişləndirilməsi hökumət üçün prioritet olacaq. Çünki Azərbaycan hökuməti qabaqlayıcı tədbirlərlə dünya bazarında baş verən qiymət artımlarının, ərzaq qıtlığının daxili bazarda təsirlərini minimumlaşdırmağa çalışır.
Ramil QULİYEV
