Rusiya ilə Ukrayna arasında davam edən müharibə, əvvəldən də xəbərdar edildiyi kimi, dünya miqyasında ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi təhdid mənbəyinə çevrilib. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) yenidən xəbərdarlıq edib ki, ərzaq təminatı ilə bağlı vəziyyət sürətlə pisləşir. Qurumun Moskva ofisinin direktoru Oleq Kobyakov qeyd edir ki, Ukraynadakı münaqişə dünyanın ərzaq vəziyyətinə zərbə vurur, çünki Rusiya və Ukrayna birlikdə dünyanın əsas ərzaq tədarükçüləridir.
Onun sözlərinə görə, planetdə aclıq və ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı vəziyyəti ağırlaşdıran koronavirus pandemiyası bu illər ərzində daimi ac insanların sayını 690 milyondan 811-820 milyona yüksəldib, son hadisələr və Ukraynadakı münaqişə təkcə Rusiya və Ukraynanın ərzaq bazarına deyil, həm də dünya bazarına təsir edir: “İndi planetin hər onuncu sakini ərzaqla təminat problemi yaşayır". O vurğulayıb ki, Rusiya və Ukrayna birlikdə, xüsusilə taxıl – buğda, çovdar və qarğıdalı, günəbaxan və kolza istehsalı baxımından dünyanın əsas taxıl anbarları hesab olunur: “Ümumiləşdirilmiş məlumatı alanda biz təəccübləndik ki, nə qədər ölkə Rusiya və Ukraynadan ərzaq idxalından birbaşa asılıdır – bütün Qərbi Asiya və Şimali Afrika, bir çox digər Afrika və Asiya ölkələri, hətta Latın Amerikası və Avropa ölkələri”. Kobyakovun sözlərinə görə, 50-dən çox ölkə ərzaq xammalına olan tələbatının əhəmiyyətli hissəsini Rusiya və Ukraynadan edilən idxal hesabına ödəyir. Böhran bu əksər ölkələrin ən yoxsullarına daha çox zərbə vurur: "Buğda qiymətləri son aylarda 40% və ya daha çox artıb, bir çox ölkədə təchizat problemləri və kəskin qıtlıq müşahidə olunur". Ərzaq böhranını dərinləşdirən daha bir məqam logistika ilə bağlıdır. Xüsusən də Qara dəniz üzərindən daşınma ilə bağlı problemlərin yaranması dünya ərzaq təhlükəsizliyi üçün ciddi hədələr yaradıb. NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberq bu xüsusda qeyd edir: “Qara dənizin NATO üçün strateji önəmi böyükdür. NATO müttəfiqləri - Bolqarıstan, Rumıniya və Türkiyə Qara dəniz sahili ölkələrdir, həmçinin NATO tərəfdaşları Gürcüstan və Ukrayna da Qara dəniz sahilində yerləşir. Qara dəniz və buradakı Ukrayna limanlarının dünya ölkələrinə qida ixracında oynadığı rol hər kəsə bəllidir. Ona görə də Rusiyanın Ukrayna limanlarını blokadaya alması yalnız Ukrayna üçün deyil, həmçinin dünya üçün ciddi problemdir. Bu problem dünyada ərzaq qiymətlərinin artımını tətikləyir. Rusiyanın bu blokadanı dərhal aradan qaldırması və Ukraynanın taxıl ixracına imkan verməsi vacibdir”. O qeyd edib ki, NATO müttəfiqləri Qara dənizdəki vəziyyəti yaxından izləyir.
Ukraynadan ixracat olmadığı üçün bəzi ölkələrdə aclıq baş verə bilər
Ukraynanın aqrar siyasət və ərzaq nazirinin müavini Taras Vısotski də bildirib ki, vəziyyət sürətlə pisləşir. Onun sözlərinə görə, Ukrayna son illər ərzində taxıl tədarükçüləri arasında ilk beşliyə düşüb, ona görə də bir çox ölkələrə buğda, arpa və qarğıdalı tədarükü ondan asılıdır. Ukrayna həm də günəbaxan yağının əsas, həmçinin soya, quş əti, bal və süd məhsullarının əhəmiyyətli tədarükçüsüdür: "Ukrayna məhsullarından ən çox asılı olan regionlara baxsanız, bunlar, Şimali Afrika da daxil olmaqla, Yaxın Şərqdir. Misir Ukrayna məhsullarının əsas idxalçılarından biridir, biz məhsulu Cənubi-Şərqi Asiyaya, xüsusən də İndoneziya, Koreya və Çinə fəal şəkildə ixrac etmişik”. O əlavə edib ki, Cənub-Şərqi Asiya ölkələri müvəqqəti olaraq özlərini başqa məhsullara yönləndirə bilsələr də, Yaxın Şərq və Şimali Afrika ölkələri faktiki olaraq yalnız Ukrayna tədarükündən asılıdır: "Bir aydan çoxdur ki, limanlar bağlanıb. Təkcə taxıl deyil, ət məhsullarının, xüsusən də mal və quş əti, yumurta, süd məhsullarının ixracı da dayandırılıb. Faktiki olaraq bu, xeyli qıtlığa səbəb ola və bəzi ölkələrdə aclığa gətirib çıxara bilər”. Vısotski aydınlaşdırıb ki, Ukrayna günəbaxan yağı ixracının 55%-ni təşkil edir – bu, mütləq əksəriyyətdir. Eyni zamanda, Çin və Hindistandan başqa, Avropa ölkələri də əsas idxalçılar sırasındadır. Bu səbəbdən Ukrayna təchizatı olmadan qlobal qıtlıq yaranacaq.
Qıtlıqla yanaşı, bütün dünya üzrə inflyasiyanın sürətlənməsi müşahidə edilir. Dünyanın ən iri iqtisadiyyatına malik ABŞ-da inflyasiya fevralda 7,9 %-ə kimi sürətlənib. Bu, 1982-ci ildən bu yana ən yüksək göstəricidir. Analoji vəziyyət Avropada da müşahidə edilir. Avrozonaya daxil olan 19 ölkədə illik inflyasiya ötən ay 5,9 %-ə çatıb. Bir il əvvəl Avrozonada inflyasiya illik cəmi 0,9 % olub. Avropa İttifaqının 27 ölkəsində isə illik ifadədə qiymət artımı fevralda hətta 6,2 %-ə çatıb. Ötən il “köhnə dünyada” qiymət artımının əsas səbəbkarı koronavirus pandemiyası olub. Belə ki, sərhədlərin bağlanmasından dolayı tədarük zənciri sıradan çıxdı. Avropa bazarı bir çox məhsul, xammal və hissələrsiz qaldı. İnflyasiyanın tətikləyən digər vacib faktor enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin kəskin artması olub. Bu, fevralda Avropada inflyasiyanın sürətlənməsinin əsas faktoru hesab edilir. Enerjidaşıcılarının qiymətləri fevralda illik ifadədə 31,7 % artıb. Proses hələ də davam edir və getdikcə vəziyyət daha da pisləşə bilər. Dünya iqtisadiyyatına kifayət qədər inteqrasiya olunan Azərbaycan da baş verənləri diqqətlə izləyir. Ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi və ərzaq təminatı ilə bağlı əsas hədəflər sırasında strateji məhsulların idxalının daxili istehsalla əvəzlənməsi də xüsusi yer tutur. Əsas məqsədlərdən biri kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalını artırmaqla ərzaq bazarında tələb və təklifin tarazlaşdırılmasına, özünütəminetmə səviyyəsinin artırılmasına nail olmaqdır. Bununla Azərbaycan xarici inflayasiya təsirlərini də xeyli azaltmış olacaq. Ötən ilin yekunları göstərir ki, inflyasiyanın formalaşmasında ərzaq məhsullarının payı yüksək olub. Ümumi inflyasiyanın təqribən 60 faizi ərzaq inflyasiyasının payına düşüb. Azərbaycanın kənd təsərrüfatı və ərzaq idxalı 2,1 milyard dollar olmaqla ümumi idxalın 18 faizini təşkil edir. 2021-ci ildə inflyasiyanın xarici amilləri əhəmiyyətli dərəcədə aktivləşib və Azərbaycanda xarici mənşəli ərzaq inflyasiyasının təsiri çox olub. Lakin yerli ərzaq istehsal həcminin yüksəldilməsi ilə bu məsələnin əhəmiyyətli dərəcədə həlli gözlənilir. Bu müstəvidə idxaldan asılılıq səviyyəsinin azaldılması istiqamətində çevik fəaliyyət həyata keçirilir.
Ramil QULİYEV
