Rusiya və Qərb arasında dərinləşən ziddiyyətlər fonunda şimal qonşumuzdan Avropaya qaz nəqlində ciddi problemlərin meydana çıxması müşahidə edilir. Bunun əsas səbəblərindən biri gələn ayın ilk günündən etibarən Rusiyanın satılan qazın qiymətinin rublla ödənilməsini tələb etməsidir. Artıq bəlli olduğu kimi, Qərb bununla razılaşmır.
Məsələ ilə bağlı Almaniyanın iqtisadiyyat naziri Robert Habek “Böyük Yeddiliyə” üzv ölkələrin Rusiyanın tələbinə əməl etməyəcəklərini bildirib və qazın pulunu rus rublu ilə ödəməyəcəklərinin səbəbini izah edib. O, bunun mövcud kontraktlara zidd olduğunu deyib, “Böyük Yeddiliyi” və bütövlükdə Avropanı parçalamaq üçün aşkar cəhd kimi qiymətləndirib. Almaniyalı nazir, həmçinin, Avropa İttifaqı və “Böyük Yeddilik” ölkələrinin istənilən ssenarilərə hazır olduğunu açıqlayıb: “Biz bölünməyimizə imkan verməyəcəyik. Görüşlərin bu raundunda Avropa İttifaqı da iştirak edib. “Böyük Yeddilik” nazirləri rublla ödəniş tələbinin mövcud müqavilələrin birtərəfli və açıq şəkildə pozulması olduğu barədə razılaşıblar. Bağlanmış müqavilələr etibarlıdır, təsirlərə məruz qalan şirkətlər müqavilələrə sadiq qalmalıdırlar. Bu o deməkdir ki, rublla ödəniş qəbuledilməzdir. Putinin bizi parçalamaq cəhdi göz qabağındadır. Ancaq böyük birlik var. Biz bölünməyəcəyik və “Böyük Yeddilik” ölkələrinin cavabı aydındır: müqavilələrə əməl olunacaq”. Qeyd edək ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin keçən həftə “dost olmayan dövlətlərə” qaz tədarükünün yalnız rublla hesablanacağını açıqlamışdı. Məhz belə bir vaxtda Rusiya Avropaya qaz təzyiqlərini artırmağa başlayıb. Belə ki, Rusiya Yamal-Avropa qaz kəməri ilə qaz nəqlini dayandırıb. Malnov məntəqəsində (Almaniya) Yamal-Avropa qaz kəməri ilə (Belarus və Polşadan Almaniyaya keçir) Rusiya Federasiyasından Aİ-yə qaz axını sıfıra enib. Digər iki əsas “boru” marşrutu üzrə çatdırılmalar ümumi olaraq sabit qalır. Bunlar “Şimal axını-1” və Ukraynadan keçən kəmərdir. Lakin onlarla qaz dayansa, Avropa ciddi problemlərlə üzləşəcək. Avropalı analitik Robert Songer məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Rusiyadan Avropaya qaz axını azalarsa, avropalı istehlakçılar ciddi qaz çatışmazlığı ilə üzləşə, Rusiya isə tədarükçü kimi bu həcmlərə görə ödənişləri və büdcə gəlirlərini itirə bilər. Bu ssenari baş versə, Avropanın əlavə sıxılmış təbii qaz həcmləri axtarmaqdan başqa çıxış yolu qalmayacaq. İstehsal obyektlərinin modernləşdirilməsi həyata keçirilmədən boru kəmərləri vasitəsilə idxalın artırılması, çox güman ki, mümkün olmayacaq, buna çox vaxt tələb olunacaq”. Onun sözlərinə görə, dünya üzrə sıxılmış təbii qaz tədarükü çox məhduddur və yaxın bir neçə ildə çox az istehsal obyektinin istifadəyə verilməsi gözlənilir: “Buna görə də Avropa həm təbii qaz, həm də sıxılmış təbii qaza olan tələbi ixtisar etməli olacaq. Bu, alternativ yanacaq növlərinə keçid və ya qazdan asılı zavodların fəaliyyətinin tam dayandırılması ilə həyata keçiriləcək”. Ekspert əlavə edib ki, Avropaya qaz tədarükünün dayandırılması qiymət artımını qaçılmaz edəcək. Songerin sözlərinə görə, hazırda siyasi vəziyyət son dərəcə qeyri-sabit olduğundan qaza görə ödənişin rubl ilə edilməsi haqqında Rusiyanın bəyanatının nəticələrinin necə olacağını demək çətindir: “Lakin qeyd etmək lazımdır ki, müqavilələr hüquqi öhdəlik yaradan sənədlər olduğundan onlara birtərəfli qaydada dəyişiklik etmək mümkün deyil. Müqavilələr iddia predmeti olduqda həll edilməyən fikir ayrılıqları Arbitraj Məhkəməsində öz həllini tapmalıdır. Bu cür proses üzrə qərar qəbul edilməsi üçün bir neçə il vaxt tələb olunur”. Analitik əlavə edib ki, bu və ya digər tərəfin qaz axınını dayandırmaq haqqında qərarı mümkün ssenaridir, lakin hələlik heç bir tərəf belə bir istək nümayiş etdirməyib.
Hesab edilir ki, bütün bunlar fonunda Avropada Azərbaycan qazına tələb daha da artacaq. Məsələn, İtaliya Azərbaycandan qaz idxalını artırmaqla Rusiya tərəfdən yaradılan problemdən yan qaçmağa çalışır. TAP-ın idarəetmə direktoru Luka Şieppati bildirir ki, TAP boru kəməri ilə İtaliyaya nəql olunan Azərbaycan təbii qazının həcmi iki dəfə artırıla bilər. TAP boru kəmərinin Avropa, xüsusilə də İtaliya üçün əhəmiyyətindən danışan Şieppati bildirib ki, ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olan boru kəməri ilə əməliyyatların birinci ilində qitəyə 8 milyard kubmetrdən çox təbii qaz idxal edilib: “Həmin həcmin 7 milyard kubmetri İtaliyaya çatdırılıb. Bu, İtaliyanın istehlakının, demək olar ki, 10 faizini təşkil edir. Gələcəkdə TAP kəməri ilə Azərbaycandan İtaliyaya gələn qaz həcmlərini ikiqat artıra bilərik. 2022-ci və 2023-cü illərdə, eləcə də qarşıdakı 25 il ərzində boru kəməri ilə müqavilələr çərçivəsində ildə 10 milyard kubmetr təbii qaz nəql olunacaq. TAP-ın potensialı onun ötürücülük gücünün iki dəfə artırılaraq ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmağa imkan verir. Boru kəmərinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması üçün hazırda bazar sınaqları aparılır. Prosesin təklif mərhələsini cari ilin iyul ayında başa çatdırmağı planlaşdırırıq. Biz TAP-ın ötürücülük qabiliyyətinin illik təxminən 12, 14, 17 və ya 21 milyard kubmetrə qədər artırılması üçün 4 texniki təklif təqdim etmişik. Bunun üçün mövcud kompressor stansiyaları yenilənməli və yeni ölçmə stansiyaları quraşdırılmalıdır. İllik 12 və ya 14 milyard kubmetr təbii qaz nəqli gücünə çatmaq üçün 4 il, 21 milyard kubmetrə çatmaq üçün isə 5 il vaxt lazımdır. Boru kəmərinin ötürücülük gücünün artırılması üçün lazım olan investisiya birbaşa TAP tərəfindən həyata keçiriləcək. Dövlət xərcləri ilə bağlı hər hansı bir ödəniş olmayacaq”. Bütün bunlar göstərir ki, TAP Avropa ölkələri, o cümlədən İtaliya üçün müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Qarşıdakı dövr ərzində Türkmənistan və İran qazının da bu kəmərə yönləndirilməsi planlaşdırılır.
Ramil QULİYEV
