Rusiya-Ukrayana müharibəsi dünya iqtisadiyyatına getdikcə daha dağıdıcı formada təsir etməkdədir.
Ümumdünya Ticarət Təşkilatının sabiq rəhbəri olan amerikalı iqtisadçı Nqozi Okonjo-İveala bununla bağlı qeyd edir ki, taxıl və enerji qiymətlərinin yüksəlməsi ilk olaraq yoxsul ölkələr üçün ciddi təhlükə yaradır: “BMT-nin Ümumdünya Ərzaq Proqramı tərəfindən fövqəladə hallarda paylanan buğdanın yarısı Ukraynadan idxal olunur. Rusiya və Belarus da məhsulun kəmiyyət və keyfiyyətini müəyyən edən əsas gübrə tədarükçüləridir. Ukraynada hərbi əməliyyatlar başlayandan taxılın qiyməti 30 faizdən çox, gübrənin qiyməti isə 40 faiz bahalaşıb”.
Yaranmış şraitdə bir çox ölkələr də enerji qiymətlərinin yüksəlməsindən əziyyət çəkir. Lakin dünya iqtisadiyyatında yaranan problemlərin mənfi təsirlərini minimal həddə endirməyi və inkişaf dinamikasını sürətləndirməyi bacaran ölkələr də var və onlardan biri də Azərbaycandır. Azərbaycan iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrini uğurla inkişaf etdirir. Belə bir vaxtda dünya bazarlarında neft və qaz qiymətlərinin yüksək olması da Azərbaycan iqtisadiyyatında artım templərinin daha dinamik xarakter almasına ciddi təsir göstərir. Hazırda Azərbaycan neftinin bir barrelinin satış qiyməti dünya bazarlarında 110 dollardan yüksəkdir. Azərbaycan dövlət büdcəsində bir barrel nefin qiyməti 50 dollardan hesablanıb. Mövcud qiymətlər neft satışından Azərbaycanın nəzərdə tutulduğundan daha çox gəlir əldə edəcəyini göstərir. Təbii qazın qiymətində də ciddi artım qeydə alınır. Bu gün Azərbaycandan qaz idxal edən Avropada “mavi yanacağın” 1000 kubmetri 1200 dollardan baha satılır. Özü də Avropa Azərbaycandan daha çox qaz almaq üçün səylərini artırır. Avstriyanın enerji tənzimləyicisi olan “E-Control” şirkətinin rəhbəri Volfqanq Urbançiç bildirir ki, Avropa Azərbaycan, Norveç və ya Əlcəzair kimi qaz tədarükçüləri ilə yeni uzunmüddətli müqavilələrin bağlanmasına nail olmalıdır: “Əsas məqsəd qaz anbarlarının doldurulması olmalıdır ki, gələn qış üçün kifayət qədər yanacaq olsun. Avstriyada qazdan bir milyon ev təsərrüfatını isitmək, həmçinin elektrik enerjisi ilə təmin etmək üçün istifadə olunur. Əsas məqsəd enerji mənbələrinin işlək vəziyyətdə saxlanmasıdır, əks halda elektrik enerjisində fasilələr yarana bilər”. Onun sözlərinə görə, Ukraynada hərbi əməliyyatlar başlayandan sonra enerji qiymətləri kəskin artıb və Rusiyadan qazın mərhələli şəkildə dayandırılmasının qiymətlərin daha da yüksəlməsinə səbəb olacağı ilə bağlı qorxu var: “İndi Əlcəzair, Azərbaycan və ya Norveç kimi digər qaz tədarükçüləri ilə yeni uzunmüddətli müqavilələr imzalana bilər. Əminəm ki, o zaman qiymətlərlə bağlı vəziyyət normallaşacaq”. Oksford Enerji Araşdırmaları İnstitutunun baş elmi işçisi Culian Bouden isə qeyd edir ki, Azərbaycan qazının ixracının sabitliyi, Azərbaycanın “Şahdəniz 2” yatağından TAP vasitəsilə etibarlı qaz tədarükü Avropa İttifaqının qaz balansında arzuolunan amildir: “Avropa İttifaqı Rusiya qazına əvəz axtarır. Bunun üçün qurumun Rusiya qazının idxalına tələbi azaldacaq tələb və təklif baxımından bir sıra tədbirlər müəyyənləşdirilib. Avropa İttifaqı bildirir ki, Rusiya neft və qazından tədricən imtina 2030-cu ilədək baş tuta bilər. Avropa İttifaqı əlavə mayeləşdirilmiş təbii qaz və boru kəməri qazı idxalı üçün mənbələr axtarır. Burada ehtiyat potensialı barədə danışmaq yersizdir, qurumun istədiyi təklifin dərhal artırılmasıdır. Azərbaycan dərhal əlabə tədarükü necə reallaşdıra bilər? TAP müəyyən qədər tam güclə işləyir. Daha çox qazın nəql olunması üçün genişlənməyə, məsələn kompressorlara investisiyalar tələb olunacaq. Fikrimcə, Azərbaycan qısamüddətli perspektivdə türkmən qazının təkrar ixracı yolu ilə Avropaya daha çox qaz tədarük edə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə isə qaz kəşfiyyatı və hasilatını sürətləndirmək lazımdır”. Beləliklə, “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə hasil etdiyi təbii qazın bir hissəsini Avropaya çatdıran Azərbaycan “mavi yanacağın” da satışından böyük həcmdə gəlir əldə edəcək. Neft və qaz satışından əldə edilən gəlirlərin dinamik artımı, qeyri-neft sektoru üzrə ixracdan ölkəyə daxil olan vəsaitin getdikcə çoxalması Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarını artırmaqla yanaşı, iqtisadiyyatın pulla təminində ölkəmizə əlavə imkanlar qazandıracaq. Bu kontekstdə iqtisadiyyatda müxtəlif sahələrə dövlət tərəfindən yatrılan investisiyaların həcmində artımlar olması da istisnalıq təşkil etmir. Nəticə etibarı ilə bu halda iqtisadi artım templərinin ilin sonuna kimi proqnozlardan daha artıq olması gözlənilir. Nüfuzlu beynəlxalq iqtisadi və maliyyə qurumları da Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı proqnozlarında müsbətə doğru yeni dəyişiklər edirlər. Məsələn, Britaniyanın “Deloitte” şirkətinin hesabatında bildirilir ki, bu ilin sonuna Azərbaycanda ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsalının həcminin 102 milyard manata çatması gözlənilir.
Sənədə əsasən, 2022-ci ildə Azərbaycanda ÜDM-nin real artımın 4,2 % səviyyəsində reallaşması gözlənilir: “İqtisadiyyatın canlanması 2021-ci ilin ikinci yarısından sürətlənib. 2022-2026-cı illərdə Azərbaycanda iqtisadi böyümə davamlı özəl istehlakın və investisiya artımı hesabına olacaq”. “Deloitte”un hesablamalarına görə, 2023-cü ildə Azərbaycanda iqtisadi artım 3,3 %, 2024-cü ildə 3 %, 2025-ci ildə isə 2,9 % səviyyəsində reallaşacağı, ÜDM istehsalının isə müvafiq olaraq 111,6 milyard manata, 121,6 milyard manata və 133,7 milyard manata çatması gözlənilir. Azərbaycan hökuməti 2022-ci il üçün ÜDM-nin artımını 3,9 %, 2023-cü il üçün 5,1 % səviyyəsində proqnozlaşdırır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2021-ci ildə Azərbaycanda 92 milyard 857,7 milyon manatlıq və yaxud 2020-ci illə müqayisədə 5,6 % çox ÜDM istehsal olunub. Bu il isə göstərici daha yüksək olacaq. Azərbaycan iqtisadiyyatında qeydə alınan dinamika digər beynəlxalq qurumlar tərəfindən də yüksək qiymətləndirilir və artımın davamlı xarakter daşıyacağına dair proqnozlar səsləndirlir. Bu, Azərbaycanın iqtisadi cəhətdən də əvvəlki kimi dünyanın lider ölkələri ilə bir cərgədə yer alması, onun beynəlxalq nüfuzunun daha da yüksəlməsi deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
