Artıq beynəlxalq miqyasda qəbul edilmiş faktdır ki, dünya bazarlarında enerji qiymətlərinin yüksəlməsi, dəyər və logistika zəncirinin məhdudlaşması, baş verən geosiyasi reallıqlar və münaqişələr dünya ölkələri arasında ərzaq təhlükəsizliyi üçün təhdid yaradıb. İndi beynəlxalq qurumlar bu xüsusda çoxsaylı xəbərdarlıqlar edir.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva qeyd edilənlər fonunda ərzaq və enerji çatışmazlığına, onların qiymətlərinin artmasına yol verilməməsi üçün dünya ictimaiyyətini səylərini birləşdirməyə çağırıb: “Ukraynada müharibə mümkün qədər tez dayanmalıdır ki, ölkə dünya bazarına taxıl çıxara bilsin. Tanklar nə qədər tez getsə, traktorlar bir o qədər tez gələr. Bizə lazımdır ki, ərzaq qiymətlərində stabilliyi təmin etmək üçün iyulda Ukraynada məhsul olsun”. BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş isə bildirib ki, Ukrayna və Rusiyadan taxıl idxalının dayanması bir çox ölkədə iğtişaşlara səbəb ola bilər: “Ərzaq, yanacaq və gübrə qiymətləri kəskin artır, tədarük zənciri qırılır. Bütün bunlar ən kasıb ölkələri sərt şəkildə vurur və dünyada siyasi qeyri-sabitlik və iğtişaşların toxumunu əkir”. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) bildirdiyinə görə, Rusiya və Ukrayna arasındakı münaqişə nəticəsində yaranmış qlobal təklif defisiti ərzaq və yem qiymətlərinin artıq yüksəlmiş baza səviyyələrindən də 8-22 % yuxarı qalxmasına səbəb ola bilər. FAO kənd təsərrüfatı xammalı və ərzaq məhsullarının iri istehsalçıları və ixracatçıları olan Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibənin qlobal ərzaq bazarına mənfi təsir edəcəyini proqnozlaşdırır: “FAO-nun iki ölkə tərəfindən taxıl və günəbaxan toxumlarının ixracının ani və kəskin azalmasının potensial təsirini qiymətləndirən hesablamaları göstərir ki, bu çatışmazlıqlar 2022-2023 kənd təsərrüfatı mövsümündə alternativ mənbələr hesabına qismən kompensasiya edilə bilər. Bir çox ixracatçı ölkələrin istehsalı və tədarükü artırmaq imkanı yüksək istehsal və giriş xərcləri ilə məhdudlaşdırıla bilər”. FAO analitikləri hesab edirlər ki, münaqişə xam neftin qiymətini yüksək saxlasa və iki ölkənin dünya ixracatındakı payının azalması müddətini uzatsa, qlobal taxıl və günəbaxan bazarında əhəmiyyətli tədarük çatışmazlığı 2022-2023 kənd təsərrüfatı mövsümündən sonra da davam edə bilər və bu, hətta alternativ istehsalçı ölkələr yüksək məhsul qiymətlərinə cavab olaraq istehsallarını genişləndirsələr belə, baş verəcək. Logistik risqləri şərh edən FAO qeyd edir ki, Ukraynada daxili nəqliyyat və dəniz limanları infrastrukturuna, eləcə də saxlama və emal infrastrukturuna ziyan vurulması qorxusu var: “Ümumilikdə, Qara dəniz regionunda yanalma üçün nəzərdə tutulan gəmilərin sığorta haqlarının artırılması ilə bağlı narahatlıqlar var, çünki bu, yükdaşıma xərclərinin yüksək olmasına və nəticədə idxalçıların xaricdən tədarük edilən qidaya görə xərclərinin artmasına səbəb olacaq”. Mütəxəssislərin proqnozlaşdırdığına görə, münaqişə səbəbindən Ukraynada qış məhsullarının 20%-dən 30%-ə qədəri biçilməmiş qala bilər. Bundan başqa, qurum Rusiyanın özündə də çətin durum olduğunu bildirir: “Sanksiyalar, həmçinin, Rusiyanın kənd təsərrüfatı məhsullarının, xüsusən də ölkənin çox asılı olduğu pestisid və toxumların idxalını poza bilər. Bu, əkin sahələrinin, məhsuldarlığın və keyfiyyətin azalmasına səbəb ola bilər. Bu, həmçinin Rusiyanın kənd təsərrüfatı sektorunu və qlobal ərzaq təchizatını ciddi risqlərlə üz-üzə qoyur”.
Bütün bunlar, digər dünya ölkələri kimi, Azərbaycanı da ciddi narahat edir. Xatırladaq ki, bu ilin yanvar ayında Azərbaycan Rusiya və Qazaxıstandan ərzaqlıq buğda alıb. Buğda idxalının ümumi həcmi 93 min 704,52 ton, dəyəri isə 32,475 milyon dollar təşkil edib. Hesab edilir ki, Rusiya ixaracı məhdudlaşdırsa, Azərbaycan müəyyən çətinliklər yaşaya bilər. Lakin belə bir vaxtda Hindistan Ticarət Nazirliyi buğda ixracı ilə bağlı, Azərbaycan da daxil olmaqla, 30 ölkəyə müraciət etmək üçün qərar qəbul edib. Dehli bildirib ki, Hindistan dünyanın 30-a yaxın buğda idxal edən ölkəsində Rusiya və Ukraynanı əvəz etmək niyyətindədir. Bu 30 ölkədən yarısı Rusiya və Ukrayna buğdası ilə yanaşı, Hindistan buğdasının artıq mövcud müştəriləridir. Bununla belə, Hindistanın payı Rusiya və ya Ukrayna ilə müqayisədə idxalın ümumi həcmində daha azdır. Bundan başqa, onilliklər ərzində Rusiya və Ukrayna buğdasının eksklüziv alıcısı olan daha 10-15 ölkə var. Hindistan hökumət sövdələşmələri və ya özəl kanallar vasitəsilə ixracı artırmaq üçün onları da diqqətlə izləyir. Bu siyahıya Azərbaycan, Misir, Suriya, Mərakeş, Türkiyə, Sudan, İtaliya, Yəmən, Yunanıstan və Hindistan buğdasını nadir hallarda alan Şimal-Şərqi Afrika ölkələri daxildir. Kənd Təsərrüfatı və Emal olunmuş Qida Məhsullarının İxracının İnkişafı İdarəsinin (APEDA) sədri Madhayyan Anqamutu bu xüsusda bildirib: “Məqsədimiz yalnız cari böhran dövründə qısamüddətli razılaşmalar əldə etmək deyil, Rusiya və Ukrayna buğdasının üstünlük təşkil etdiyi bazarlarda keyfiyyətli buğdanın etibarlı uzunmüddətli tədarükçüsü olmaqdır. Biz qısamüddətli qazanclara baxmırıq, əksinə, bu fürsətdən əsas buğda idxal edən ölkələrlə uzunmüddətli əlaqələr qurmaq üçün istifadə edəcəyik”. Məsələ ilə bağlı “report” portal qeyd edir ki, Rusiya böhranından bir neçə gün sonra dünya bazarlarında Hindistan buğdasının qiyməti ton başına 360 ABŞ dollara qədər qalxıb. Bununla belə, son bir neçə gündə qiymətlər bir qədər sabitləşərək, ton başına 330-340 ABŞ dollarınadək düşüb. Hindistan buğdasının hazırkı qiyməti hələ də qlobal rəqiblər arasında ən ucuzdur. Hesab edilir ki, növbəti bir neçə ay ərzində Ukrayna və Rusiyanın dünya bazarlarında olmaması hindli treyderlərə rekord miqdarda mal göndərmək üçün qızıl şans verəcək. Hindistanın 2022-ci ilin aprelindən 2023-cü ilin martınadək rekord həddə - 111 milyon ton buğda istehsal edəcəyi gözlənilir ki, bu da, bu illə müqayisədə təxminən 2 milyon ton çoxdur. Hindistanın Azərbaycandakı səfiri Bavitlunq Vanlalvavna isə bunlar fonunda qeyd edir ki, Azərbaycanda Hindistan məhsulları və xidmətləri üçün yaxşı imkanlar mövcuddur. Onun sözlərinə görə, pandemiyaya baxmayaraq, iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələr genişlənməkdə davam edir. O, 2021-ci ildə Hindistan və Azərbaycan arasında ümumi ticarət dövriyyəsinin 2020-ci illə müqayisədə 27 % artdığını bildirib. Elə bu fonda Azərbaycan Hindistandan taxıl da idxal edə bilər.
Ramil QULİYEV
