Avropadan Asiyaya və əks istiqamətə daşınan yüklərın tranzitində Azərbaycanın əhəmiyyəti sürətlə artır. “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” dəhlizlərinin keçdiyi məkan kimi indi həm Qərbin, həm də Asiyanın ölkəmizə diqqət və marağı daha da artmaqdadır. Hər halda, son proseslər də bunu təsdiq edir. Xüsusən də Rusiya-Ukrayna qarşıdurması nəticəsində Azərbaycanın tranzit imkanlarına tələb dünya miqyasında sürətlə artır.
Belə bir vaxtda Rusiya Dəmir Yolları ölkə ixracatçılarını məhsullarını "Şimal-Cənub" nəqliyyat dəhlizi ilə daşımağa çağırıb. Bunda məqsəd infrastrukturu yüklənməmiş alternativ istiqamətlərlə daşınmaların artırılmasına nail olmaqdır. Dəhlizlə daşımaları Azərbaycan ərazisi (Samur sərhəd keçid məntəqəsi) və yaxud Xəzər limanları vasitəsilə həyata keçirmək tövsiyə edilir. Bundan başqa, məlumdur ki, Rusiyada bəzi yükgöndərənlər mallarını dost olmayan ölkələrə çatdırmaqdan imtina etmək qərarına gəliblər. Eyni zamanda, Rusiya Dəmir Yolları bildirib ki, yükdaşıma ilə bağlı bütün məhdudiyyətlər indi Ukraynaya daşınma və onun ərazisindən tranzitlə bağlıdır. Xatırladaq ki, Azərbaycan və Rusiya arasında nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, həmçinin beynəlxalq yükdaşımalar zamanı yaranan çətinliklərin vaxtında və operativ həlli istiqamətində müvafiq tədbirlərin görülməsi məqsədilə iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri üzrə Hökumətlərarası Dövlət Komissiyasının tərkibində Alt komissiya yaradılıb. Beləliklə, proseslər göstərir ki, Azərbaycan Rusiya məhsullarının ixracında əsas tranzit məkana çevrilir. Bu fonda “Şimal-Cənub” dəhlizinin ölkəmiz üçün əhəmiyyəti daha da artır. Beynəlxalq ekspertlərin hesablamalarına görə, yaxın 10 il ərzində Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 200 milyard dolları aşacaq. “Şimal-Cənub” dəhlizi bu ticarət dövriyyəsində əsas tranzit məkana çevrilir. Yeri gəlmişkən bir məqamı da qeyd edək ki, İran da “Şimal-Cənub” dəhlizilə Azərbaycan üzərindən yükdaşımaları artırmağı planlaşdırır. Hesab edilir ki, dəhlizin əsas seqmenti hesab edilən Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xətti işə düşsə, Azərbaycan ərazisindən tranzit yükdaşımalar daha da artacaq. İranın Nəqliyyat infrastrukturlarının inşası və inkişaf etdirilməsi şirkətinin direktoru Abbas Xətibi isə qeyd edir ki, Rəşt-Astara dəmir yolu beynəlxalq əhəmiyyət daşıdığı üçün onun tikintisi prioritet məsələdir və uzunluğu 164 kilometr olan bu yol tez bir zamanda tikilib başa çatdırılmalıdır. O bildirib ki, Rəşt-Astara dəmir yolu Bəndər-Abbas limanından başlayaraq Qəzvin-Rəşt yolu ilə Astaraya qədər davam edir.
Beləliklə, formalaşacaq Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xətti Hindistanın Mumbay limanından Finlandiyaya qədər uzanan 13 min kilometrlik “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsasını təşkil edəcək. Bu yolla İranın həm qonşu, həm də Avropa qitəsindəki dövlətlərlə ticarət və tranzit əlaqələri möhkəmlənəcək. İdxal və ixrac üçün nəzərdə tutulan yüklər Mumbay limanından İranın Bəndər-Abbas limanına, buradan isə Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xəttilə Rusiyaya və Avropaya daşınacaq. Yüklər əks istiqamətə də məhz bu yolla çatdırılacaq ki, bu da ikiqat tranzit gəlirləri deməkdir. Lakin məsələ yalnız bununla məhdudlaşmır. İranın Çabahar limanı Oman dənizi sahilində yerləşir və Hind okeanına çıxışı olmaqla yanaşı, Asiyanın 21 dövlətini, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropanı nəqliyyat əlaqəsi baxımından birləşdirir. Hazırda liman 8,5 milyon ton yükaşırımına malikdir. Bu liman “Şimal-Cənub” dəhlizinin fəaliyyətində aparıcı rola malikdir. Cənub-Şərqi Asiya dövlətlərindən Çabahara daxil olan yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə Avropaya daşınacaq. Çabahar limanı vasitəsilə Avropadan Asiyaya və əks istiqamətə daşınan yüklər məhz Azərbaycan üzərindən keçəcək ki, bu da ölkəmizin logistika mərkəzinə çevrilməsini şərtləndirir. Ekspertlər hesab edir ki, Rusiya və İranın Azərbaycan üzərindən tranzit yükdaşımaları artırmaq istəyi də təsadüfi xarakter daşımır. Əvvəla coğrafi yaxınlıq məsələsi var. Digər tərəfdən, Azərbaycan müasir dünyanın iqtisadi inkişafında nəqliyyatın və tranzit daşımaların mahiyyətini qabaqcadan hesablayıb və müasir standartlara uyğun nəqliyyat-tranzit infrastruktur yaradıb. Buna misal olaraq Bakı Beynəlxalq Ticarət limanını, Ələt-Astara magistral yolunu, İran Astarası ilə Azərbaycan Astarasını birləşdirən dəmir yolu xəttinin inşasını, Astaraçay üzərində tikiləcək yeni körpünü göstərmək olar. Bunlarla yanaşı, “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin İranın Astara şəhərində inşa etdiyi yük terminalı və başqa amilləri də qeyd etmək olar. Onu da qeyd edək ki, “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC İran Astarasındakı yük terminalının ərazisində inşa etdiyi taxıl terminalı üzrə işləri 98%, konteyner platforması üzrə işləri isə 40% yerinə yetirib. Dəhliz çərçivəsində 1ədəd iki aşırımlı Bağçasaray körpüsü və 1400 perimetr uzunluğunda dəmiryol xəttinin tikintisi tamamlanıb, terminalın giriş hissəsində üç aşırımlı Kəmərbəndi körpüsünün tikinti-quraşdırma işlərinin 70 %-i yerinə yetirilib. Terminal daxilində ümumi uzunluğu 7,7 km dəmiryol xətti inşa olunub, 17 ədəd yoldəyişən quraşdırılıb, sahəsi 1 800 kvadratmetr yükdoldurma-yükboşaltma platforması hazırlanıb. Terminalın ərazisindən keçən Virmuni çayının məcrasının dəyişdirilməsi və üzərindən 4 ədəd bir aşırımlı dəmiryol körpüsünün, 1 ədəd bir aşırımlı avtomobil yolu körpüsünün tikintisi üzrə işlərin 65 %-i icra edilib. Bütün bunlar “Şimal-Cənub” dəhlizinin Azərbaycan üzərindən keçməsini və Avropa ilə Asiya dövlətlərinin ixrac-idxal əməliyyatlarını məhz bu yolla həyata keçirmək istəklərini şərtləndirən amillərdir. Bundan başqa, cari ildən ikinci Çin-Avropa nəqliyyat marşrutunun Xəzər dənizindən keçən hissəsində - Bakı-Türkmənbaşı-Bakı istiqamətində gəmilərin və reyslərin sayı 2-yə çatdırılacaq. İqtisadçı-ekspertlər bunu Azərbaycanın Çindən Avropaya yük daşımalarında payını artırması kimi qiymətləndirir. Bakı və Türkmənbaşı arasında gəmi bağlantısının gücləndirilməsi Asiya və Sakit okean regionu, yəni Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan-Türkmənistan-Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Avropa nəqliyyat marşrutunun inkişafına hesablanıb. Xatırladaq ki, Çin 2013-cü ildə Avrasiya ölkələri arasında infrastrukturun yaradılması və qarşılıqlı əlaqələrin qurulmasına yönələn “Bir kəmər, bir yol” adlı yeni iqtisadi inkişaf strategiyası elan edib və icrasına başlayıb. Strategiya iki əsas inkişaf istiqamətini nəzərdə tutur. "İpək Yolu İqtisadi Kəməri” və “Dəniz İpək Yolu”. Çinin məqsədi böyük iqtisadi gücə malik alternativ dəhlizlərin yaradılmasıdır. Çin bir dəhlizdən aslı olmamaq üçün alternativ dəhlizlərin inkişafına diqqət ayırır. Regionun mürəkkəb geopolitik vəziyyəti alternativ dəhlizlərin inkişafı ilə bağlı mövzunun vacibliyini bir daha ön plana çəkir. Multimodal dəhliz vasitəsilə Çinin yükləri Qaşqar bölgəsindən Qırğızıstanı, Özbəkistanı keçməklə Türkmənistana gətirilir, Tükmənistandan da Azərbaycana, Gürcüstana, Türkiyəyə və Avropaya daşınması təmin edilir. Bu, ölkəmizin nəqliyyat sisteminin daha effektiv işləməsini təmin etməklə, həm yükdaşımanın faizini artırır, həm də gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi üçün əlavə perspektivlər yaradır.
Samirə SƏFƏROVA
