Ukraynadakı vəziyyət qlobal iqtisadiyyatın perspektivinə olduqca ağır zərbə vurub. Elə bu fonda bütün proqnozlar qiymət artımının dünya boyu davam edəcəyini və pandemiyadan sonra başlayan iqtisadi canlanmanın təhlükə altında olacağını göstərir.
İqtisadi nöqteyi-nəzərdən münaqişənin əsas nəticələrindən biri bu gün qlobal iqtisadiyyatı saxlamaq üçün əsas xammal olan enerji resurslarının qiymətinin artmasıdır. Nəticədə ərzaq, geyim, mebel, məişət texnikası və digər əsas malların da qiymətləri qalxır. Mərkəzi qərargahı Romada yerləşən BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı da bəyan edir ki, Rusiya-Ukrayna gərginliyi fonunda yaranacaq tədarük çatışmazlığı səbəbindən qlobal ərzaq və yem qiymətləri 8-20 faiz bahalaşa bilər. Bu da dünyada az qidalanan insanların sayının artmasına səbəb olacaq: “Dünyanın əsas taxıl ixracatçılarından biri olan Ukraynadakı hazırkı vəziyyət taxıl məhsullarının biçini məsələsinin qeyri-müəyyən olduğunu göstərir. İlkin qiymətləndirməyə görə, Ukraynada qışlıq taxıl, qarğıdalı və günəbaxan sahələrinin 20-30 faizi bu il əkilib-biçilməyəcək. Rusiyanın ixracı da beynəlxalq sanksiyalara görə azala bilər. Rusiya, həmçinin, enerji resurslarının üstünlüyü ilə gübrə ixracında da dünyada birinci yerdədir. Rusiya və Ukrayna dünyanın ən mühüm kənd təsərrüfatı istehsalçılarıdır. Bu ölkələr arpa tədarükünün 19 faizini, buğdanın 14 faizini və qarğıdalının 4 faizini təmin etməklə qlobal taxıl ixracının üçdəbirini həyata keçirirlər. Amma indi vəziyyət dəyişib”. Böyük Britaniyanın “The Economist” nəşri də vəiyyətin ağır olduğunu yazır: “Dünyada yüksək qiymətlərin uzun müddət davam edəcəyi ehtimal edilir. Hətta sanksiyaların götürülməsindən sonra da. Rusiya indiki kimi şübhəli tərəfdaş hesab olunacaq. 2022-ci ildən sonra daha yüksək faiz dərəcələri və qlobal artımın yavaşlaması bazarın iflasına səbəb ola bilər. Bahalaşmanın belə dərinliyi və genişliyi görünməmiş bir hadisədir. Əsas əmtəələrin “Thomson Reuters” indeksi üzrə 1973-cü ildən bəri hər hansı digər dövrlə müqayisədə son üç aydakı qiymət artımı müqayisəyə belə gəlmir. Ticarət şəbəkələrində isteriya hələ görünmür. Ancaq sakitliyin uzun sürmə ehtimalı yoxdur. Treyderlərdən biri bildirib: “İndi qiymətlər ekranda yalnız quru rəqəmlərdir. Dörd həftədən sonra onlar reallığa çevriləcək”. Gərginlik artmaqda davam edərsə, enerji və metal istehlakını məhdudlaşdırmaq lazım gələcək. Özəl firmalar və şirkətlər ağrılı şəkildə bahalaşmaya uyğunlaşmalı olacaqlar. Zəngin dünya indi üfürülmüş şara bənzəyir. Hər an partlaya bilər. Hətta bəzi kasıb ölkələr əbədiyyən iflas edə bilər. Ola bilsin ki, Rusiya işğala son verər, sanksiyalar dayanar. Amma “qırılan zəncir” dünyanın qalan hissəsini böyük güclə yaralayacaq”.
Yaranmış vəziyyətdə Avropa İttifaqının maliyyə nazirləri, mövcud enerji böhranı ilə yanaşı, ərzaq böhranı risqindən də narahatdırlar. Fransanın iqtisadiyyat və maliyyə naziri Bruno Le Mer qurumun iqtisadiyyat və maliyyə nazirləri şurasının toplantısından sonra bu xüsusda bildirib: "Maliyyə nazirləri arasında artıq mövcud enerji böhranına əlavə olaraq ərzaq böhranı risqi ilə də bağlı ciddi narahatlıq var". Almaniyanın “Der Spiegel” jurnalı da yazır ki, dünya ərzaq sahəsində böhranla üzləşə bilər: “Aqrar sahə təmsilçiləri kimyəvi gübrələrin qıtlığının ilk əlamətlərini artıq müşahidə ediblər. Oxşar vəziyyət bundan sonra da davam edərsə, çox ehtimal ki, fermerlərin məhsulu xeyli azalacaq. Ekspertlər kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının ciddi şəkildə azalacağını və qiymətlərin artacağını proqnozlaşdırır”.
Bütün bunlar Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Milli Məclisdə Nazirlər Kabinetinin 2021-ci ildə fəaliyyəti haqqında hesabatını təqdim edən baş nazir Əli Əsədov da etiraf edir ki, dünyanın əksər ölkələrində inflyasiya təzyiqləri yüksəlib: “2021-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə enerji qiymətləri 77 % faiz artıb. FAO-ya görə ərzaq qiymətləri son on ildə ən yüksək səviyyəyə çatıb. 2021-ci ildə inflyasiyaya xarici amillərin təsiri çoxalıb. Ümumi inflyasiyanın 60 %-i ərzaq inflyasiyasının payına düşür”. Amma Əli Əsədov onu da qeyd edib ki, Ukrayna ətrafında yaranmış vəziyyətlə əlaqədar Azərbaycanda ərzaq məhsulları üzrə ehtiyatlar yaradılır və əlavə təchizatla bağlı bütün mümkün tədbirlər görülür: "Ukraynadakı hadisələrla bağlı nəqliyyat-logistika sahəsində ciddi problemlər, qiymət artımları var. Bu fonda prezident İlham Əliyevin tapşırığına əsasən, mövcud çağırışlara operativ və çevik reaksiya verilməsi üçün qabaqlayıcı və təxirəsalınmaz tədbirlər görülür". Onun sözlərinə görə, fiskal dayanıqlığın təmin edilməsi, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması və struktur dəyişikliyinin sürətləndiilməsi, qlobal ərzaq bazarlarında bahalaşmanın mənfi təsirinin azaldılması, rəqəmsal inkişaf və digər bu kimi məsələlər hokumətin qarşısında qoyulub. O da məlumdur ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi artıq dünya bazarında buğdanın qiymətinin sürətlə artmasına zəmin yaradır. Azərbaycanın taxılla bağlı ehtiyatları bir müddət daxili bazarda taxılın qiymətinin saxlanılması üçün istifadə oluna bilər. Lakin Azərbaycan üçün ən optimal variant alternativ bazarları axtarmaqdır. Bu xüsusda isə Əli Əsədov bildirib: “Bizim idxal olunan əsas taxıl mənbəyimiz Rusiyadır. İdxal olunan buğdanın 1 tonunun baza qiyməti 225-240 dollardan 340 dollara qalxmışdı. Eyni zamanda Rusiya hökumətinin ixrac rüsumları da 28 dollardan 34 dollara artırılmışdı. 2021-ci ildə bu fərqi bağlamaqdan ötrü idxalçılara 75 milyon manata qədər subsidiyalar verilib”. Baş nazir qeyd edib ki, 50 kiloqramlıq un kisəsinin qiyməti 26 manatdan 36 manata qalxıb, lakin subsidiyalara baxmayaraq, bu son deyildi: “Bu, müharibəyə qədər olan rəqəmlərdir. Son günlər gedən proseslər və əsas ixracatçı ölkə olan Rusiyada tətbiq olunan qadağalar da aktualdır. Rusiya hökumətinin başçısı ixraca hələ ki, icazə verir. Bizim kifayət qədər taxıl ehtiyatımız var”.
Ramil QULİYEV
