Rusiya və Ukrayna arasında davam edən savaş dünya miqyasında təkcə enerji yox, həm də ərzaq bazarına ciddi təsir edib. Artıq bu savaş üzündən bəzi məhsulların qıtlığı, bir çoxlarının isə kəskin qiymət artımları qeydə alınır.
Hadisələrin gedişi Azərbaycanın da xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Çünki hər iki ölkə Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşları sırasında yer alır. Ötən il Azərbaycanın Ukrayna ilə ticarət dövriyyəsinin həcmi 922,5 milyon dollar təşkil edib ki, bu da illik müqayisədə 19,6% çox olub. Dövriyyənin təxminən yarısını idxal təşkil edib. Belə ki, 2021-ci ildə Azərbaycan Ukraynadan 470 milyon dollarlıq məhsul idxal edib ki, bu da illik müqayisədə 12,3% çoxdur. Azərbaycanın Ukraynadan ən çox idxal etdiyi məhsullar emal olunmuş tütün və ət olub. İndi dünyada qıtlığı hiss edilən günəbaxan yağının idxalda payı az olub. Avropanın yağ istehsalı zavodları günəbaxan yağı istehsalı üçün xammalın 35-45%-ni Ukraynadan alır. Hazırda hərbi əməliyyatlarla bağlı bu ölkə günəbaxan yağı ixracını tamamilə dayandırıb. Bazardakı qeyri-müəyyənlik istehlakçıların əhvalına ciddi şəkildə təsir edir və əhali arasında ajiotajın yaranmasına səbəb olur. Artıq günəbaxan yağına olan ehtiyacının 60 %-ni Ukrayna hesabına ödəyən İspaniyada iri supermarket şəbəkələri bu məhsulun satışına məhdudiyyət qoyub. Günəbaxan yağına olan ehtiyacının 94 %-ni xarici mənbələr hesabına ödəyən Almaniyada piştaxtalar sürətlə boşalır. Avropa İttifaqı ölkələri 4-6 həftədən sonra günəbaxan yağı çatışmazlığı ilə üzləşə bilər. Qısamüddətli perspektivdə yeni alternativlər tapmaq, demək olar ki, mümkün deyil. Vəziyyətdən çıxış yolu kimi hətta biodizel üçün nəzərdə tutulan məhdud həcmdəki günəbaxan yağı ərzaq bazarına geri göndərilir. Analoji vəziyyət, demək olar ki, bütün dünya üzrə mövcuddur. Qardaş Türkiyə də bu mənada istisna deyil. Ölkənin istehlak etdiyi günəbaxan yağının yarıdan çoxu (55 %) Rusiyanın, 15 %-i Ukraynanın payına düşür. Azərbaycan buğda kimi, günəbaxan yağı üzrə də xaricdən asılıdır. Ötən il Azərbaycan 53 min 362 ton günəbaxan yağı idxal edib. Bunun 98 % Rusiyanın payına düşüb. Bu mənada hesab edilir ki, günəbaxan yağı ilə bağlı ölkəmizdə problem olmayacaq. Hazırda ölkəmizdə günəbaxan yağının qiymətində əhəmiyyətli dəyişikliklər yoxdur. Piştaxtalarda bu məhsulun çatışmazlığı hiss olunmur. Hesab edilir ki, buna daxili istehsal və xaricdən tədarük edilən ehtiyatlar hesabına nail olunur. Amma taxılla bağlı müəyyən çətinliklrə yaşana bilər. Rusiya daxili bazarını kifayət qədər ərzaq ilə təmin etmək üçün avqustun 31-dək Avrasiya İqtisadi İttifaqına, yəni Belarus, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstana buğda, meslin, çovdar, arpa və qarğıdalı ixracını dayandıracaq. Şəkər və xam şəkərin ittifaq ölkələrinin hüdudlarından kənara ixracı da qadağandır.
Azərbaycan üçün əsas məsələ Rusiyadan alınan buğdadır. Qeyd edək ki, ötən il Azərbaycanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsinin həcmi 3 milyard dollar təşkil edib ki, bu da illik müqayisədə 12,1% çoxdur. Dövriyyənin əsas hissəsini idxal təşkil edib. Belə ki, 2021-ci ildə Azərbaycan Rusiyadan 2 milyard dollarlıq məhsul idxal edib ki, bu da illik müqayisədə 5,7% çoxdur. Azərbaycanın Rusiyadan ən çox idxal etdiyi məhsul buğdadır. Ötən il Azərbaycana Rusiyadan 315 milyon dolları dəyərində buğda tədarük olunub. İndi Rusiyanın ixracı dayandırması ölkəmizdə də müəyyən çətinlik yarada bilər. Azərbaycan daxili imkanlar hesabına problemi çözməyə çalışır. Onu da qeyd edək ki, buğdanın qiyməti ümumiyyətlə dünyada 40 % bahalaşıb. Hazırda qiymətlər 14 ilin maksimum səviyyəsində qərarlaşıb və 1 ton üçün 400 dollara çatıb. Müharibə kənd təsərrüfatı məhsularının ixracı üçün istifadə edilən ənənəvi tədarük kanallarını iflic etməklə yanaşı, gələcək məhsuldarlıq üçün çox ciddi təhdidlər yaradır.
“The Guardian” nəşri baş verənlər fonunda qeyd edir ki, Rusiya və Ukraynadan buğda tədarükünün dayandırılması halında dünyanın bir sıra regionları ərzaq qıtlığı və aclıqla üzləşəcək: “Ukrayna böhranı səbəbindən dünya 2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonrakı vəziyyətlə müqayisə oluna bilən ərzaq qiymətlərinin sürətlə artması ilə üzləşib. Rusiya və Ukraynadan tədarükün kəsilməsi mövcud vəziyyəti daha da gərginləşdirmək təhlükəsi yaradır. Taxıl və neftin qiymətləri bahalaşmaqda davam edir və hətta 2008-ci ilin ərzaq və yanacaq böhranından bəri müşahidə olunmayan göstəriciləri üstələyir”. Qəzet xatırladıb ki, bütün dünyada ərzaq qiymətləri Ukraynada vəziyyətin gərginləşməsindən əvvəl də artıb. Səbəb kimi iqlim böhranı və koronavirus pandemiyası göstərilir. İndi bu amillər Ukraynada əkin mövsümünün pozulması və Rusiyadan taxıl ixracına müvəqqəti qadağa riskini əlavə edib: “Hazırda dünyada buğda tədarükünün 10 faizi və qarğıdalı bazarının 15 faizi Ukraynanın payına düşür. Rusiya ən böyük taxıl ixracatçısı və günəbaxan toxumlarının ixracında liderlərdən biridir. Eyni zamanda, Qara dəniz regionundan buğda tədarükünün 40%-i ərzaq qiymətlərinin artıq kəskin bahalaşdığı Yaxın Şərq və Afrika ölkələrinin payına düşür. Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondunun prezidenti Jilber Unqbo xəbərdarlıq edib ki, davam edən böhran əsas məhsulların tədarükünü məhdudlaşdıra, ərzaq qiymətlərinin artmasına və aclığa səbəb ola bilər: “Bu, qlobal ərzaq təhlükəsizliyini təhlükə altına qoya və geosiyasi gərginliyi artıra bilər. Nəticələr onsuz da ailələrini dolandırmaqda çətinlik çəkənlər üçün xüsusilə ağır olacaq”. Yaxınlaşan ərzaq böhranı təbii amillərlə daha da şiddətlənir. Belə ki, keçən il taxıl ixracında liderlərdən biri olan Kanada quraqlıq və isti ilə üzləşdi, oxşar problemlər Latın Amerikasında müşahidə olundu, ABŞ meşə yanğınları və digər fəlakətlərlə əhatə olundu, Avstraliya hazırda fəsadları gələcəkdə kənd təsərrüfatına təsir edən daşqınlardan əziyyət çəkir”.
Ramil QULİYEV
