Əlverişli coğrafi mövqedə yerləşən Azərbaycanda nəqliyyat-logistika infrastrukturu sürətlə inkişaf edir. Dünya geosiyasi müstəvisində cərəyan edən proseslər fonunda isə Azərbaycan üzərindən yükdaşımaların əhəmiyyətli dərəcədə artması proqnozlaşdırılır. Xüsusən də Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalar bu prosesi daha da sürətləndirəcək.
Məsələ burasındadır ki, Rusiyaya Qərb ölkələrindən idxal dayandırılır. Bu fonda Rusiya həm Azərbaycandan daha çox məhsul almağa çalışır, həm də ölkəmiz üzərindən idxalı artırmaq istəyir. Bu fonda ilk növbədə İran və Hindistan məhsullarının Azərbaycan üzərindən Rusiyaya ixracında ciddi artım gözlənilir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, İran prezidenti İbrahim Rəisinin bu günlərdə ölkəsinin Gülüstan vilayətinə səfəri zamanı qeydə alınanlar da bunu təsdiqləyir. Səfər çərçivəsində o, İncə-Burun Sərhəd Logistika və Gömrük Mərkəzini ziyarət edərək buradakı iş prosesi ilə tanış olub. İbrahim Rəisi İranın ixrac potensialının artmasında “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin roluna toxunub. O qeyd edib ki, dəhlizə daxil olan dəmir yolu ölkənin ixrac və tranzit imkanlarını artırır, bu da büdcəyə əlavə valyuta axınını təmin edir. İbrahim Rəisi dəhlizi İranın ən əhəmiyyətli infrastrukturlarından biri adlandırıb. Bu dəhliz vasitəsilə yüklər məhz Azərbaycan üzərindən daşınır. Nəzərə çatdıraq ki, İranın yalnız Gülüstan deyil, Mazandaran, Gilan və Ərdəbil vilayətləri də Xəzər dənizinin sahilində, Azərbaycanla sərhəddə yerləşir. Bu vilayətlərdə istehsal olunan meyvə-tərəvəz və sitrus bitkiləri, eləcə də tikinti materialları Azərbaycanla yanaşı Rusiya, Belarus, Ukrayna və digər MDB dövlətlərinə ixrac edilir. İxrac olunan yüklər Astara gömrük-keçid məntəqəsindən Azərbaycana daxil olur, buradan isə tranzit olaraq adı yuxarıda göstərilən ölkələrə daşınır. Mazandaran vilayətinin gömrük idarəsinin rəisi Əli Yusif Maneş ötən ilin hesabatını verərək bildirib ki, MDB ölkələrinə 71 milyon dollar dəyərində ixrac həyata keçirilib. Bu yalnız 1 vilayətdən olan ixracdır. Adıçəkilən digər vilayətləri də hesablasaq, kifayət qədər sanballı rəqəm alınar. Bu fonda “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsas seqmenti hesab edilən Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xətti işə düşsə, istehsalla yanaşı Azərbaycan ərazisindən tranzit yükdaşımalar da artacaq. Lakin məsələ yalnız bununla məhdudlaşmır.
Məlumdur ki, İranın Çabahar limanı Oman dənizi sahilində yerləşir və Hind okeanına çıxışı olmaqla yanaşı, Asiyanın 21 dövlətini, 800 milyon əhalisi olan Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropanı nəqliyyat əlaqəsi baxımından birləşdirir. Hazırda liman 8,5 milyon ton yükaşırımına malikdir. Bu liman “Şimal-Cənub” dəhlizinin fəaliyyətində aparıcı rola malikdir. Cənub-Şərqi Asiya dövlətlərindən Çabahara daxil olan yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə Avropaya daşınacaq. Azərbaycan da “Şimal-Cənub” dəhlizinin həm formalaşmasında, həm də fəaliyyətində aparıcı rol oynayan dövlətlərdəndir. Çabahar limanı vasitəsilə Avropadan Asiyaya və əks istiqamətə daşınan yüklər məhz Azərbaycan üzərindən keçəcək ki, bu da ölkəmizin logistika mərkəzinə çevrilməsini şərtləndirir. İranın Azərbaycan üzərindən tranzit yükdaşımaları artırmaq istəyi də təsadüfi xarakter daşımır. Əvvəla coğrafi yaxınlıq məsələsi var. Digər tərəfdən və ən başlıca amil isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan müasir dünyanın iqtisadi inkişafında nəqliyyatın və tranzit daşımaların mahiyyətini qabaqcadan hesablayıb və müasir standartlara uyğun nəqliyyat-tranzit infrastruktur yaradıb. Buna misal olaraq Bakı Beynəlxalq Ticarət limanını, Ələt-Astara magistral yolunu, İran Astarası ilə Azərbaycan Astarasını birləşdirən dəmir yolu xəttinin inşasını, Astaraçay üzərində tikiləcək yeni körpünü göstərmək olar. Bunlarla yanaşı, “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin İranın Astara şəhərində inşa etdiyi yük terminalı və başqa amilləri sadalamaq olar. Bütün bunlar “Şimal-Cənub” dəhlizinin Azərbaycan üzərindən keçməsini və Avropa ilə Asiya dövlətlərinin ixrac-idxal əməliyyatlarını məhz bu yolla həyata keçirmək istəklərini şərtləndirən amillərdir. Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Rusiya və Ukrayna arasında baş verənlər də prosesə təsir edir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi dünyanın nəqliyyat-logistika marşrutunu da dəyişir. Mövcud vəziyyətlə əlaqədar artıq bir neçə ölkə yükdaşımalarda alternativ yollar axtarır. İqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov da hesab edir ki, böyük ticarət potensialı olan Azərbaycanın bu sahədə imkanları daha da genişlənə bilər. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsi tranzit daşımalara ciddi təsir göstərəcək. Ekspert bildirir ki, əvvəllər nəqliyyat daşımaları daha çox Qazaxıstan və Rusiya üzərindən Avropa ölkələrinə çatdırılırdı. Onun fikrincə, Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalar və digər çatışmazlıqlar vəziyyəti dəyişəcək. O qeyd edir ki, hadisələrin gedişatı alternativ yol kimi yüklərin digər ölkələrə çatdırılmasında Azərbaycanın rolunu daha da artıracaq. Ekspert bildirir ki, yaxın vaxtlarda Azərbaycanın istər dəniz, istərsə də quru yolu ilə beynəlxalq yükdaşımalarda yeni təkliflər alacağı gözlənilir. Qeyd edək ki, ötən il Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanında ümumi yükaşırmanın həcmində 14,6%, quru yükün aşırılması 66%, konteyner daşınması isə 11,6% artıb. Bununla da proqnoz 104% həcmində icra edilib. Cari il ərzində isə bu göstəricinin daha yüksək olması gözlənilir.
Ramil QULİYEV
