Qərb dövlətləri Ukraynaya hərbi müdaxilədən sonra belə Rusiyaya qaz və neft idxalına görə hər gün böyük həcmdə vəsait ödəməkdə davam edir. Avropanın enerji ehtiyacının təxminən 40 faizi Rusiyadan idxal edildiyi üçün Qərb liderləri başqa çıxış yolunun olmadığını bildirir. Sadəcə qeyd edilir ki, alternativlər tapmaq üçün cəhdlər edilir.
Xatırladaq ki, Rusiyanın böyük banklarına sanksiya tətbiq edilib. Ölkənin oliqarxları aktivlərin dondurulması və səyahət qadağaları ilə üzləşib. Rusiya təyyarələrinin Avropa səmalarında uçuşu qadağan olunub. Amma Rusiya qazı və nefti Avropaya fasiləsiz axmaqda davam edir və Avropa bunun üçün hər gün yüz milyonlarla dollar ödəyir. İrlandiyanın Ətraf mühit naziri İmon Rayan bu xüsusda bildirib: “Hər gün biz Rusiyaya 350 milyon avro ödəyirik ki, onlar bu gün Kiyev şəhərinə və başqa yerlərə düşən silahlara sərmayə qoya bilsinlər. Beləliklə, bəli, iqlim və insanlarımızın təhlükəsizliyi səbəbindən biz yanacaqlarla bağlı bu asılılığı yenidən gözdən keçirməliyik”. Rusiya Avropa qazının təxminən üçdə birini təmin edir və son rəqəmlər göstərir ki, onun Ukraynaya hücumundan sonra idxal faktiki olaraq artıb. Yüksək qiymət ticarəti daha da gəlirli edir. “Brukinqs” İnstitutundan Duqlas Rediker məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Düşünürəm ki, Qərb neft və qaz sektoruna sanksiyaları tətbiq edə bilməyəcək”. O xatırladır ki, Almaniya Rusiya yanacağından ən çox asılı olan Avropa dövlətlərindən biridir. Bu səbəbdən də Rusiya enerjidaşıcılarına qarşı sanksiya tətbiq onun maraqlarına ziddir. Bununla belə, Almaniyanın “Zukunft Gas” Qaz Assosiasiyasının icraçı direktoru Timm Kehler bildirib: “Biz gələcək haqqında düşünməliyik. Almaniyanın daha çox qaza ehtiyacı olacaq, çünki yerli istehsal azalır, çünki bizim də daha çox qazla işləyən elektrik stansiyalarına ehtiyacımız var. İqlim hədəflərinə çatmaq üçün digər sənaye sektorlarında da daha çox qazdan istifadə edəcəyik. Biz isə “gələcəkdə qaz haradan gələcək” sualına cavab verməliyik”. Almaniya bu ilin sonuna qədər nüvə elektrik stansiyalarını, 2030-cu ilə qədər isə bütün kömür stansiyalarını bağlamağa söz vermişdi. Hökumət Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra bu qərarların ləğv oluna biləcəyini açıqlayıb. Keçmiş ətraf mühit və enerji naziri Rayner Baake deyir ki, qitə bərpa olunan enerjiyə keçidi sürətləndirməlidir: “İndi Rusiyaya çox aydın mesaj olmalıdır: biz sizin qazınızı istəmirik və gələcəkdə də sizin neftinizi istəmirik. Bu, ağrılı olacaq, çünki qiymətlər yəqin ki, daha yüksək olacaq. Ancaq özümüzü qalıq yanacaqların bu asılılığından xilas etməyin yeganə yolu mədən enerjiləri yerinə təkmilləşdirilmiş enerji istifadəsini və bərpa olunan mənbələrini tətbiq etməkdir”.
Bu arada qeyd edək ki, Avropada qazın 1 000 kubmetrinin qiyməti yenidən 2000 dolları ötüb. 3 mart tarixində hərracların sonunda Avropanın ən likvid virtual satış mərkəzi sayılan Niderlandın "Title Transfer Facility"də (TTF) aprel sövdələşmələrinin qiyməti 2054,5 dollar təşkil edib, bu da öncəki hesablama göstəricisi olan 1900 dollar ilə müqayisədə 8,1% çoxdur. Qeyd edək ki, hazırkı qiymət artımını şərtləndirən əsas amillər Rusiyanın fevralın 24-də Ukraynaya qarşı müharibəyə başlaması, eləcə də bu ölkəyə qarşı beynəlxalq miqyasda tətbiq edilən sanksiyalardır. Neftin də bahalşaması davam edir. Belə ki, “ICE London” qitələrarası birjasında keçirilən ticarət əməliyyatlarının gedişində "Brent" neftinin ixracına dair 2022-ci ilin may müqaviləsinin dəyəri 2013-cü ilin fevralın 13-dən ilk dəfə olaraq 119 dolları keçib. Nyu-Yorkun NYMEX əmtəə birjasında bu ilin aprelində ixrac etməklə WTI markalı neftin 1 barelinin qiyməti isə 5,28% artaraq 116,44 dollara çatıb. Azərbaycan neftinin qiyməti isə 117 dollara çatıb. Qeyd edək ki, enerji resursları Azərbaycanın valyuta gəlirlərinin formalaşmasında əsas amil olub. Ölkəyə xarici valyuta axınının genişlənməsi manatın dəyərini gücləndirməklə daxildə maliyyə sabitliyinin qorunmasını təmin edir, makroiqtisadi dayanıqlığı möhkəmləndirir və iqtisadiyyatımızın təhlükəsizliyi baxımından münbit şərait yaradır. Lakin ekspertlər bildirir ki, qazın. neftin qiymətlərinin real artım səviyyəsi son illər ərzində qeyri-neft sektorunda əldə olunan nəticələrə xələl gətirməməlidir. Bu nəticələr məhz 2015-2016-cı illərdəki böhran təcrübəsindən sonra həyata keçirilən islahatların hesabına qazanılıb. Azərbaycan qeyri-neft-qaz sektoru üzrə məhsul istehsalını və ixrac həcmini sürətlə artırır. Məhz bundan irəli gəlir ki, 2021-ci ildə qeyri-neft məhsullarının ixracı əvvəlki ilə nisbətən 47,2 faiz artıb və bu, ən yüksək tarixi göstəricidir. Ötən il qeyri-neft məhsullarının ixrac həcmi 2,7 milyard dollara bərabər olub. Cari il ərzində bu rəqəmin daha da artaraq 3 milyard dolları keçəcəyi gözlənilir. Azərbaycanda qeyri-neft sektorunda inkişaf dinamikası ümumi daxili məhsulun artım tempini dəfələrlə üstələyir. Bu tendensiyanın qarşıdakı illər ərzində də davam etməsi proqnozlaşdırılır. O da mühüm haldır ki, qeyri-neft sektorunda sürətli artım əsas etibarı ilə sənayeləşmə hesabına qeydə alınır. Sözügedən xüsusda təkcə bir faktı qeyd etmək kifayətdir ki, ötən il qeyri-neft sənaye məhsullarının ixracının qeyri-neft ixracında payı 67 faizdən çox olub. İstehsal, xidmət sektoru, maliyyə sektorunda mövcud durum, beynəlxalq bazarlardakı vəziyyət, işğaldan azad edilən ərazilərin ölkə iqtisadiyyatının formalaşmasında rolunun artması və digər amillər də bu il ərzində ölkədə iqtisadi artım tempinin yüksək olacağını göstərir. Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyi bu il ölkədə ümumi daxili məhslun real artımını 3,9 faiz səviyyəsində olacağını proqnoz edir. BMT-nin “Dünya İqtisadiyyatının Vəziyyəti və 2022-ci il üçün perspektivlər” hesabatında isə bu il Azərbaycanın ümumi daxili məhslunun həcminin 4 faiz artacağı proqnozlaşdırılır. Enerji resurslarının yüksək qiyməti, qeyri-neft məhsulların ixracı ilə bağlı əldə edilən yüksək artım tempi xarici ticarət balansında müsbət dinamikaya səbəb olub. Ötən il bu göstərici 3,5 dəfə artaraq 10,5 milyard dollara çatıb. Bu kontekstdə ölkənin maliyyə sabitliyi daha da güclənib, strateji valyuta ehtiyatları 53 milyard dolları keçib. Prosesin cari il ərzində də davam etməsi gözlənilir.
Tahir TAĞIYEV
