Dünyada baş verən gərgin hadisələr fonunda birjalarda neft qiymətləri bahalaşmaqda davam edir. Bu prosesə indiki halda Rusiya-Ukrayna savaşı daha ciddi təkan verir. Baş verənlər fonunda dünya bazarında "Azeri Light" markalı Azərbaycan neftinin 1 barrelinin qiyməti 3,19 dollar, yaxud 3,22 % artaraq 102,3 dollara çatıb.
Xatırladaq ki, Azərbaycanın builki dövlət büdcəsində bir barrel neftin orta qiyməti 50 dollar götürülüb. Amma indiki qiymətlər bundan iki dəfə artıqdır. Real mənzərə bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, neft bahalaşmaqda davam edəcək. Bunun əsas səbəbi dünyanın Səudiyyə Ərəbistanından sonra ikinci ən böyük neft təchizatçısı olan Rusiyadan idxalın dayandırılması ilə bağlı Qərb ölkələrinin atmağa hazırlaşdığı addımdır. Məhz bu halda neft qiymətlərinin 200 dollara çata biləcəyinə dair proqnozlar səsləndirilir. Bundan öncə Kanadanın baş naziri Castin Tryudo bəyan edib ki, ölkəsi Rusiyadan xam neft idxalını qadağan etməyi planlaşdırır: “Biz həmçinin Rusiyadan bütün xam neft idxalına qadağa qoymağı planlaşdırdığımızı elan edirik”. İlkin olaraq, qadağa yalnız Rusiya xam neftinin idxalına qoyulacaq, lakin hökumət sonradan Rusiyadan neft məhsullarının idxalına da qadağa qoymağı düşünür. Kanadanın Statistika İdarəsinin məlumatına görə, 2021-ci ildə Kanada Rusiyadan 228 milyon dollar dəyərində enerji məhsulları idxal edib. Xatırladaq ki, Kanada, həmçinin, Rusiyanın beynəlxalq bank ödənişləri üçün SWIFT sistemindən ayrılması ideyasını dəstəkləyib. Böyük Britaniyanın baş naziri Boris Conson da hesab edir ki, Qərb Rusiyanın neft-qaz asılılığından qurtulmalıdır. O, Böyük Britaniyanın müttəfiqləri ilə birgə bu istiqamətdə fəaliyyətini genişləndirəcəyini bildirib. Bu xüsusda Rusiyaya qarşı yeni genişmiqyaslı sanksiyalar tətbiq edəcəyinin anonsunu verib. Amerikalı senator Co Mançin isə qeyd edir ki, Ukraynada baş verən hadisələrlə əlaqədar ABŞ Rusiyadan xam neft alışını dayandırmalıdır: “Vladimir Putin enerji resurslarını silah qismində istifadə edir. Lakin Rusiyanın hərəkətlərini pisləməsinə baxmayaraq, ABŞ Rusiyadan gündə yarım milyon barreldən çox neft və neft məhsulları idxal etməyə davam edir”.
Hazırda Qərb sanksiyalar tətbiq etməklə Rusiya iqtisadiyyatını boğmağa çalışır. Ekspertlər hesab edir ki, sanksiyalar altında Rusiya iqtisadiyyatı ən yaxşı halda bir neçə ay davam gətirə bilər. Hazırda Rusiya iqtisadiyyatının Qərb ölkələri ilə bağlantısının kəsilməsi məsələsi də gündəmə gəlib. Rusiya iqtisadiyyatının əsasını təşkil edən enerji daşıyıcılarının ixracının məhdudlaşdırılması, zamanla tamamilə dayandırılması müzakirə olunur. "Şimal axını-2" qaz kəmərinin istifadəyə verilməsinin dayandırılması, "Şimal axını-1" qaz kəmərinin də dayandırılması ilə bağlı müzakirənin başlanması Qərbin sərt mövqeyindən xəbər verir. Amma bu fonda enerjidaşıyıcılarının qiymətləri də kəskin şəkildə artır. Bu arada qeyd edək ki, Azərbaycanın da yer aldığı OPEC+ ölkələri, 2021-ci ilin iyul qərarında planlaşdırıldığı kimi, martın 1-dən sutkalıq neft hasilatını daha 400 min barrel artıra bilər. Amma Çin, Hindistan və ABŞ OPEC+ ölkələrindən güclü qiymət artımı səbəbindən təklifi daha da artırmağı xahiş ediblər. Lakin Rusiya buna razılıq vermir. İndiki halda hasilatın 400 min barrel artırılması da qiymət yüksəlişnin qarşısını amaq gücündə deyil. Rusiyadan neft alışının azaldılması və dayandırılması isə qiymətlə bağlı vəziyyəti daha da gərginləşdirir. Xatırladaq ki, Rusiya bazarlara gündəlik 10 milyon barrelə kimi neft çıxarır. Bu həcmin azalması halında neft qiymətləri daha sürətlə yüksələcək və belə vəziyyətdə neft qiymətləri, qeyd edildiyi kimi, tarixdə ilk olaraq 200 dollarlıq həddə belə çata bilər. Üstəlik, bir sıra ölkədə baş verən qəzalar və təmirlər, eləcə də son illərdə sərmayə qoyuluşunun olmaması səbəbindən də neft qiymətləri artır. Bu fonda OPEC+ bazarı neftlə planlaşdırıldığından daha az təmin edir. Yanvar ayına olan məlumata görə, OPEC+ ölkələri kvotaların icazə verdiyi səviyyədən gündə təxminən 1 milyon barrel az neft hasil edir. Qeyd edək ki, bu ilin yanvar ayında Azərbaycanda gündəlik neft hasilatı 700,5 min barrel olub. Hasil olunan həcmlərin 580,9 min barrelini xam neft, 119,6 min barrelini isə kondensat təşkil edib. Beləliklə, Azərbaycan yanvarda OPEC+ öhdəliyini 113,8% yerinə yetirib. OPEC+ ölkələri nazirlərinin 23-cü iclasında qəbul edilmiş "Əməkdaşlıq Bəyannaməsi" çərçivəsində Azərbaycanda gündəlik xam neft hasilatının 2022-ci ilin yanvarında daha 7 min barrel artırılaraq 661 min barrelə çatdırılması, ixtisarla bağlı öhdəliyin isə 57 min barrel həcmində olması nəzərdə tutulur. Xatırladaq ki, qeyri-OPEC ölkələri (Azərbaycan, Bəhreyn, Bruney, Qazaxıstan, Malayziya, Meksika, Oman, Rusiya, Sudan, Cənubi Sudan) təşkilatla OPEC+ formatında sıx əməkdaşlıq edir. OPEC+ əməkdaşlığının əsas məqsədi dünya neft bazarında tələb və təklifin uzlaşmasına nail olmaqdır.
Neftlə yanaşı, təbii qazın da qiymətində kəskin artım qeydə alınır. Xüsusən də Rusiyadan alınan qazın həcminin azaldılması fonunda bu prosesin daha da sürətlənməsi proqnozlaşdırılır. Enerji resurslarının hasialtçısı kimi baş verənləri Azərbaycan da diqqətlə izləyir.
Ramil QULİYEV
