Koronavirus pandemiyasından hələ də ciddi əziyyət çəkən dünya iqtisadiyyatı üçün əsas problemlərdən biri dövlətlərin xarici borcudur. Dünya Bankının araşdırmalarına əsasən, bu hal yoxsul ölkələrin yarıdan çoxu üçün ciddi təhdid mənbəyinə çevrilib.
Qeyd edilir ki, 2021-ci ilin ortalarından etibarən dünyanın ən kasıb ölkələrinin yarıdan çoxu xarici borc böhranı içərisində və ya təhlükə altındadır. Bu fonda əmtəə qiymətlərində dəyişikliklər, investorların inkişaf etməkdə olan bazarlara güvənini itirməsi vəziyyəti daha da pisləşdirib. Bank hesab edir ki, dünyanın ən yoxsul ölkələrinin borc yükünü yüngülləşdirmək və onların iqtisadi artımına sərmayə yatırmaq üçün, özəl sektor da daxil olmaqla, beynəlxalq əməkdaşlığa ehtiyac var. Lakin borc məsələsindən təkcə kasıb ölkələr əziyyət çəkmir. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları üçün də bu məsələ əsas problem mənbələrindən birinə çevrilməkdədir. Məsələn, ABŞ-ın borcu artıq 30 trilyon dolalrı keçir. Avropa ölkələrinin bir çoxunda borclar çoxdan ümumi daxili məhsuldan (ÜDM) artıqdır. Postsovet məkanında da bir çox ölkələr üçün bu xüsusda təhlükəli vəziyyət formalaşıb. Məsələn, Rusiyanın xarici borcunun həcmi 480 milyard dollardan artıqdır. Ukraynada da xarici borc sürətlə artır. Ən acınacaqlı vəziyyətlərdən biri də Ermənistanda qeydə alınır. Koronavirus pandemiyasının yaratdığı iqtisadi böhranın mənfi təsirləri aradan qaldırmaq və ya yumşaltmaq Ermənistanın dövlət borcunun sürətlə artmasına səbəb olub. Qeyd edilir ki, Ermənistan iqtisadiyyatının 2020-ci ildə 7,4 % tənəzzülünün qeydə alındığı nəzərə alınaraq, hökumətin ötən il və bu il yeni kreditlər götürməli olacağı gözlənilirdi. Vaxtilə dövlət borcundan şikayətlənən hazırkı hökumət 2021-ci ildə ölkənin borcunu 1,25 milyard dolları və ya 16,1 % artırıb. Bu il ərzində də borcların artması proqnozlaşdırılır. Artıq Ermənistanın xarici borcu ümumi daxili məhsulun 70%-nə çatmaq üzrədir. Ermənistan kimi yoxsul bir ölkə üçün bu, fəlakətli göstərici sayılır.
Dünya ölkələrinin böyük əksəriyyətində xarici borclar artdığı halda, Azərbaycanda əks proses qeydə alınır. Ötən ilin yekunlarına əsasən, Azərbaycanın xarici dövlət borcu 8 milyard 135,7 milyon dollar və ya 13 milyard 830,7 milyon manat təşkil edib. Beləliklə, xarici borc 2021-ci il üzrə ümumi daxili məhsulun 14,9%-ini təşkil edib. Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, bu, Azərbaycanın əməkdaşlıq etdiyi müxtəlif beynəlxalq maliyyə-kredit qurumları və xarici banklarla imzalanmış kredit sazişləri çərçivəsində yaranmış öhdəliklərdir. Bildirilir ki, ötən il ərzində cəlb edilən vəsaitlər, yerinə yetirilən əsas borc öhdəlikləri nəzərə alınmaqla, 2021-ci ilin əvvəli ilə müqayisədə 2021-ci ilin sonuna xarici dövlət borcu mütləq ifadədə 685,8 milyon dollar, xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti isə 5,8 faiz bəndi azalıb: "Ölkənin birbaşa xarici dövlət borcu 7 milyard 393,4 milyon ABŞ dolları və ya 2021-ci il üzrə ÜDM-in 13,5 %-ini, dövlət müəssisələri tərəfindən cəlb edilmiş xarici borclara verilmiş dövlət zəmanətləri üzrə şərti öhdəliklər isə 742,3 milyon ABŞ dolları və ya ÜDM-in 1,4 %-ni təşkil edib". Xatırladaq ki, xarici dövlət borcu beynəlxalq maliyyə institutlarından infrastruktur layihələri və maliyyələşmə proqramları üçün cəlb edilmiş kreditlərdən, həmçinin beynəlxalq maliyyə bazarlarında yerləşdirilmiş dövlət qiymətli kağızlarından və dövlətə məxsus qurumların xarici borclanmaları ilə əlaqədar verilən dövlət zəmanətləri də daxil olmaqla, dövlətin digər xarici maliyyə öhdəliklərindən ibarətdir. Azərbaycan qarşıdakı dövr ərzində də xarici borc səviyyəsini azaltmağı düşünür. 2030-cu ilin sonuna qədər bu rəqəmin 10 faizə endirilməsi planlaşdırılır.
Azərbaycan xarici borcları həm də daxili borclarla əvəzləmək siyasəti yürüdür. 2022-ci il yanvarın 1-i tarixinə ölkənin birbaşa daxili dövlət borcu 2 milyard 507,1 milyon manat və ya ÜDM-in 2,7 %-ni, dövlət zəmanəti ilə cəlb edilmiş daxili kreditlər üzrə şərti öhdəliklər isə 561,3 milyon manat və ya ÜDM-in 0,6 %-ini təşkil etməklə, daxili dövlət borcu 3 milyard 068,4 milyon manat və ya ÜDM-in 3,3 %-ini təşkil edib. Ötən ilin əvvəli ilə müqayisədə daxili dövlət borcu mütləq ifadədə 1 milyard 126,1 milyon manat, daxili dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti isə 0,6 faiz bəndi ardıb. Bu artım təsdiq olunmuş “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya”ya uyğun olaraq xarici borclanmaların tədricən daxili borclanmalarla əvəzlənməsi və yerli dövlət qiymətli kağızlar bazarının inkişafının dəstəklənməsi üzrə ardıcıl tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə şərtlənib. Onu da qeyd edək ki, xarici borcun daxili borcla əvəzlənməsi Azərbaycanın beynəlxalq maliyyə asılılığı kimi təhlükənin yaranmasına da imkan vermir. Bütün bunlar Azərbaycanın xarici borclanmadan imtina strategiyasının nə dərəcədə doğru olduğunu da üzə çıxır. Bu, həm Azərbaycan iqtisadiyyatını dünyadakı mövcud vəziyyətin zərbələrindən xilas edir, həm də, qeyd edildiyi kimi, ölkəni xaricdən maliyyə asılılığından qoruyur.
Ramil QULİYEV
