Bu gün dünya valyuta bazarında qeyri-sabit vəziyyət müşahidə edilir. Bunu şərtləndirən səbəblər dünya iqtisadiyyatında koronavirus pandemiyası ilə bağlı davam edən problemlər, geosiyasi qeyri-müəyyənlik, bir sıra ölkələrin valyuta bazarlarına spekulyativ xarakterli müdaxilələrdir. Qonşu Rusiya və Türkiyənin timsalında qeyd edilənlər özünü qabarıq şəkildə büruzə verir.
Valyuta alətlərindən siyasi, geosiyasi məqsədlə istifadə hallarının çoxalması da prosesə neqativ təsir göstərən amillər sırasında yer alır. Yaranmış vəziyyətdə bir çox ölkələrin milli valyutalarının dəyər itirməsi prosesinin yenidən sürətlənməsi müşahidə edilir. Azərbaycan iqtisadiyyatında real durum, xarici valyutalara tələb səviyyəsi, eləcə də xarici ticarətlə bağlı vəziyyət və digər amillər manatın məzənnəsinin sabit və dayanıqlı olmasını şərtləndirir. Xarici ticarətdə müsbət saldo, dünya enerji bazarında mövcud qiymətlər, ölkəmizin malik olduğu valyuta ehtiyatları manatın bundan sonra da uzun müddət sabitliyini təmin edəcək. Hazırda ölkədə istifadə edilən əsas xarici valyutalardan biri kimi dolların məzənnəsinin sabitliyi müşahidə edilir. Avro və rublun məzənnəsində isə dəyişiklik özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verir və intensiv xarakter daşıyır. Hər halda, gündəlik açıqlanan rəsmi mzənnələr də bunun təsdiqidir. Amma banklarda xarici valyutaların, xüsusən də dolların alış-satış məzənnəsi rəsmi məzənnələrdən bəzi hallarda nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənə bilir. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan millət vəkili Vüqar Bayramov qeyd edib: “Valyutadəyişmə məntəqələrində xarici valyutaların, o cümlədən dollar və avronun alış və satış kurs fərqləri minimumlaşsa da sistem əhəmiyyətli banklarda konvertasiya məzənnələri arasındakı kəskin fərq qalmaqdadır. Belə ki, nağdsız hesablaşmalar üçün xarici valyutanı, xüsusən də avronu kifayət qədər aşağı məzənnə ilə alan bir sıra banklar onu daha yüksək kursla satırlar”. İqtisadçı bildirib ki, sistem əhəmiyyətli bir sıra banklar avronu 1.88 manat məzənnəsilə alır, amma 1.95 kursu ilə təklif edirlər: “Bu isə biznesin və xüsusən də fərdi sahibkarların konvertasiya, yəni valyuta alqı-satqısı zamanı vəsait itiriməsinə səbəb olur. Məsələn, 100 min avronu manata çevirib yerli ödənişlərini etmək istəyən sahibkar həmin vəsaitin müqabilində 188 min manat alır. Amma əgər sahibkar manat hesabından avro alıb xarici ödəniş etmək istəyirsə, o zaman 100 min avro üçün 195 min manat ödəməlidir. Deməli, yalnız 100 min avroluq alqı-satqılarda biznesin ziyanına 7 min manat fərq yaranır. Xarici şirkətlərlə əməkdaşlıq edən sahibkarların konvertasiya əməliyyatlarının yüz milyonlar olduğunu nəzərə alsaq, fərqin necə böyük olduğunu təsəvvür etmək çətin olmaz”. Deputat qeyd edib ki, əslində, konvertasiya məzənnələri arasındakı kəskin fərq sistem əhəmiyyətli bankların sektordakı aparıcı mövqelərindən istifadə kimi də xarakterizə olunmalıdır: “Bu baxımdan, bu məsələnin də Mərkəzi Bank tərəfindən tənzimlənməsinə ehtiyac var. Mərkəzi Bank tərəfindən liberal iqtisadiyyat prinsiplərinə uyğun valyuta konvertasiyası ilə bağlı yeni qaydalar müəyyənləşdirməsi məqsədəuyğun olardı. Bank sektorundakı rəqabətin daha da gücləndirilməsi də bu tip halların minimumlaşdırılmasına səbəb ola bilər”.
Digər ekspertlər də hesab edir ki, Mərkəzi Bank tərəfindən prosesə müdaxilə valyuta konvertasisyasında kəskin fərqi aradan qaldırmaqla biznes sektorunun lehinə ola bilər. Məlumdur ki, valyuta bazarında xarici valyutanın təklifi idxaldan gələn tələblə qarşılıqlı əlaqədə olur. Bu fonda da idxalın bahalı olmaması üçün Mərkəzi Bankın prosesə müdaxiləsi vacib hesab edilir. Bu fonda bir məqam xüsusi qeyd edilməlidir ki, ölkımizdə valyutalarla bağlı kəskin dalğanmalar da gözlənilmir. Xüsusən də manatın sabitliyi baxımından. Enerji və qeyri-neft sektorunda ixrac vəziyyəti, ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi manatın məzənnəsinin kifayət qədər dayanıqlı olmasına əsas yaradır. Bundan başqa, ölkəmizdə dövlət borcunun səviyyəsi məqbul həddədir, tədiyyə balansı profisitlidir, iqtisadi artımın sürətli bərpası qeydə alınır. Bu kimi amillər də manatın məzənnəsinə müsbət təsir edir. Ölkəmizin strateji valyuta ehtiyatları əhəmiyyətli dərəcədə artaraq 53,5 milyard ABŞ dollarına çatıb, proqnozu üstələyərək ümumi daxili məhsulun 113 faizini təşkil edib. Bu da ölkənin valyuta bazarında tarazlıq yaradan əsas məqamlardan biridir. Əhali arasında da xarici valyutalarla müqayisədə manata daha çox etimad göstərilməsi müşahidə edilir. Banklara manatla qoyulan əmanətlərin həcminin sürətlə artması, 60 faizlik həddə yaxınlaşması, xarici valyutalarda əks prosesin müşahidə edilməsi də bunu təsdiq edir. Bu da manatın dayanıqlığını, fiskal sabitliyi təmin edən əsas faktorlardandır.
Ramil QULİYEV
