Son günlərdə dünya birjalarında ABŞ dollarının məzənnəsinin yenidən artması müşahidə edilir. Bu müstəvidə digər valyutalar, həmçinin neft və qızılın ucuzlaşması müşahidə edilir.
Təhlillər göstərir ki, indeksi 0,45% artaraq, 95,98 bəndə çatmış güclü ABŞ dolları neft bazarında mənfi dinamikaya səbəb olub. Sadəcə, ABŞ-da neft ehtiyatlarının azalması xəbərləri “qara qızıl”ın qiymətinin daha sürətlə enməsinin qarşısını alır. Bununla yanaşı qızılın da dəyər itirməsi müahidə edilir. Qızıl möhkəmlənən dolların təzyiqi altında ucuzlaşır. Nyu-Yorkun “Comex” birjasında qızılın aprel sövdələşmələri 0,66%, yaxud 12,15 dollar ucuzlaşaraq, 1 unsiyası 1 825,35 dollara satılıb. Beləliklə, ABŞ dollarının məzənnəsinin artması qızılın qiymətinə təzyiq göstərir. Belə ki, daha güclü dollar qızılı satınalma üçün daha az əlçatan edir. ABŞ dolları bazarındakı bu sıçrayışa ABŞ-da 1982-ci ilin fevral ayından sonra rekord səviyyədə inflyasiyanın müşahidə olunması səbəb olub. Belə ki, ötən ayla müqayisədə istehlak qiymətləri illik ifadədə 7%-dən 7,5%-dək sürətlənib. Analitiklər artımın 7,3% təşkil edəcəyini gözləyirdilər. Yaranmış vəziyyətdə investorlar ABŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FES) kəskin tədbirlər görməsi perspektivlərini qiymətləndirir. Əsas gözləntilər budur ki, yüksək inflyasiya səviyyəsi Federal Ehtiyatlar Sistemini baza faiz dərəcəsini tezliklə artırmağa vadar edəcək. Artıq Federal Ehtiyatlar Sisteminin faiz dərəcəsini gələn ayın iclasında birdən-birə 50 baza bəndi, yəni 0,5 faiz bəndi qaldırması ehtimalı yüksəlib. Sözügedən ehtimalları şərh edən Sent-Luisdəki FES-in icraçı direktoru Ceyms Bullard "Bloomberg"ə bildirib ki, ABŞ-ın maliyyə requlyatorunun faiz dərəcəsinin mart ayında 50 baza bəndi, 1 iyula qədər 100 baza bəndi artırılmasının tərəfdarıdır. Lakin Bullard əlavə edib ki, buna baxmayaraq, FES-in sədri Cerom Pauelin son qərarına arxalanacaq. FES-in Atlanta bölməsinin prezidenti Rafael Bostik də "Financial Times" qəzetinə müsahibəsində Federal Ehtiyat Sisteminin inflyasiyaya nəzarət etmək üçün martda faiz dərəcəsini 50 baza bəndi artıra biləcəyini bildirib. Qlobal investisiya bankı “JP Morgan” FES-in mart ayında faiz artırmasından sonra dolların möhkəmlənməyə davam edə biləcəyini açıqlayıb. Qurumun Valyuta Strategiya Direktoru Daniel Hui dolların bahalaşması üçün müvafiq zəminin olduğunu qeyd edib: “Bazarlar hələ də qiymət axtarışı rejimindədir. Dollar FES-in uçot dərəcəsini artırmasından sonar, çox güman ki, 1-2 ay ərzində pik həddinə çatacaq”. FES-in 2022-ci ildə 5 dəfə faiz artıracağı gözləntiləri də güclənib.
Qeyd edək ki, hazırda FES-in federal kredit vəsaitləri üzrə faiz dərəcəsi illik 0-0,25% səviyyəsindədir. "Goldman Sachs Group" transmilli investisiya bankı FES-in faiz dərəcəsini ilin sonuna 1,25-1,5% səviyyəsinə çatdıracağını proqnozlaşdırır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yüksək inflyasiya bu prosesə əlavə təzyiq göstərir. Xatırladaq ki, dekabrda ABŞ-da ən kəskin illik artım enerji qiymətlərində qeydə alınıb – 29,3%. Ayrı-ayrı enerji mallarına gəldikdə, təbii qazın qiyməti 24,1%, yanacağın qiyməti 41%, benzinin qiyməti isə 49,6% artıb. İnflyasiyanın ən az toxunduğu mallar kateqoriyalarına ərzaq məhsulları (6,3%) və geyim (5,8%) daxildir. Məhz bu fonda FES-in faiz dərəcələrini artırması gözlənilir ki, bu da dolları bahalaşdıracaq. Artıq bir sıra ölkələrdə dolların milli valyutalara nisbətdə artımı müşahidə olunur. Qonşularımızdan Rusiya, İran, Türkiyədə bu proses özünü yenidən qabarıq büruzə verməyə başlayıb. Azərbaycanda isə, FES-in qərarlarından asılı olmayaraq, manatın sabit həddə qalacağı proqnozlaşdırılır. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanda tam şəkildə “üzən məzənnə” rejiminə keçilmədiyi üçün məzənnə inzibati formada təyin edilir. Bu isə ondan xəbər verir ki, manatın məzənnəsi birbaşa Mərkəzi Bankın mövqeyindən asılıdır. Manatın məzənnəsinə təsir edən ciddi faktor həm də neft və qazın satışından ldə edilən valyuta həcminin artmasıdır. Neftin və qazın dünya bazarında qiymətinin yüksək olması ölkəyə daha çox valyutanın daxil olmasına, bu da dollara olan tələbin ödənilməsinə imkan yaradır. Ona görə də növbəti dövrdə, o cümlədən, 2022-ci ildə də manatın məzənnəsi üçün hansısa təhdid yoxdur. Onu da xatırladaq ki, Dövlət Neft Fondunun büdcə qarşısında öhdəlikləri var və bu il üçün həmin öhdəlik təxminən 12 milyard manatdır. Buna uyğun olaraq Dövlət Neft Fondu əlində olan dolları hərraclarda satır və büdcəyə transfer edir. Çünki fondun gəlirləri dollarla, amma büdcə qarşısında öhdəliyi manatladır. Hərraclarda dollar tələbi tam təmin edilir və bəzi hallarda bazara çıxarılan dolların bir hissəsi satılmamış qalır. Bu fonda manatın sabitliyi üçün hansısa təhdid yoxdur. Amma təbii ki, xüsusən də Azərbaycanın əsas qeyri-neft ixracatçısı olan ölkələrdə milli valyutalar dəyər itirən zaman manatın stabil qalması ölkəmizin qeyri-neft məhsullarının həmin ölkələrin milli valyutası ilə bahalaşmasına gətirib çıxarır. Bu da qeyri-neft məhsullarının rəqabət qabiliyyətini azaldır. Bu baxımdan, dövlətin dünyada dolların bahalaşması fonunda qeyri-neft ixracatçılarına dəstək verməsi zəruri sayılır.
Samirə SƏFƏROVA
