Dünya iqtisadiyyatında aktuallığını qoruyan başlıca məsələlərdən biri ərzaq və digər bir çox məhsulların sürətlə bahalaşmasıdır. Hətta bir vaxtlar deflyasiya problemi yaşayan Qərb ölkələri belə indi inflyasiyanın əlində aciz qalıblar. Məsələn, bu ilin yanvar ayında ABŞ-da illik inflasiya 7,5 faizə qədər sürətlənib. Ölkədə illik inflyasiya təxminən son 40 ildə pik həddinə çatıb. Eyni hal Avropa ölkələrində də müşahidə edilir.
Hazırda bahalaşma prosesi dünya boyu davam edir və özünü gündəlik tələbat, o cümlədən ərzaq məhsullarının qiymətində daha qabarıq büruzə verir. Cari ilin yanvar ayının sonuna olan vəziyyətə əsasən, neftin, metalların, buğdanın və digər əsas xammalın, həmçinin ərzaq məhsullarının dünya qiymətləri ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə orta hesabla 46 faiz bahalaşıb. Yaponiyanın “Nikkei” nəşri yazır ki, ekspertlərin hesablarına görə, bu, 1995-ci ildən bəri ən böyük bahalaşmadır. Qiymət artımı qismən dünyada biznes mühitinin bərpası və bir sıra aparıcı ölkələrdə epidemioloji vəziyyətin yaxşılaşması fonunda istehlak tələbinin kəskin artması ilə bağlıdır. Bir sıra regionlarda qeyri-sabit vəziyyət səbəbindən tədarükdə yarana biləcək mümkün fasilələrlə bağlı narahatlıqlar da bahalaşmada mühüm rol oynayır. Məlumata görə, 22 əsas xammal və 9 ərzaq məhsulu il ərzində 50 faizdən çox bahalaşıb. Ən çox bahalaşan məhsul və xammala qəhvə (91 faiz), pambıq (58 faiz) və alüminium (53 faiz) misal göstərilir. Həmçinin Ukrayna ətrafında baş verən hadisələr fonunda təbii qazın qiymətində də xeyli artım qeydə alınıb. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) da bildirir ki, yanvar ayında dünya ərzaq bazarında qiymətlər artıb. Bunun əsas səbəbi bitki yağlarının bazardakı həcminin azalmasıdır. Belə ki, FAO-nun ərzaq qiymətləri indeksi yanvar ayında 1,1 faiz artaraq 135,7 bənd olub. O cümlədən, bitki yağlarının qiymət indeksi 4,2 faiz artaraq tarixin ən yüksək həddinə çatıb. Bununla yanaşı, taxıl, ağartı məhsulları və ət də bahalaşıb. Təşkilatın süd məhsulları qiyməti indeksi aylıq müqayisədə 2,4 faiz, illik müqayisədə isə 18,7 faiz artaraq 132,1 bəndə bərabər olub. Yanvar artımı qlobal bazarlardakı sərtləşmə ilə dəstəklənib, xüsusilə Qərbi Avropadan ixrac imkanlarının azalmasını əks etdirir. Sözügedən regionda bəzi iri süd istehsal edən ölkələrdə süd tədarükünün azalması və aşağı ehtiyat səviyyələri bahalaşmanı dəstəkləyib. Okeaniyada isə süd istehsalının qarşıdakı aylarda orta səviyyədən aşağı qalacağı gözlənilir. FAO-nun ət məhsulları qiyməti indeksi isə ötən ay 0,3 faiz, illik müqayisədə isə 17,3 faiz yüksələrək 112,6 bənd təşkil edib. Şəkər qiyməti indeksinə gəldikdə, yanvarda sözügedən göstərici 3,1 faiz azalıb, illik ifadədə isə 19,7 faiz artaraq 112,8 bəndə çatıb və altı aylıq minimunu yeniləyib. Ekspertlərin fikrincə, artan qiymətlər pandemiyadan ağır zərər görən dünya iqtisadiyyatının daha qətiyyətli bərpasına mane olur. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarına görə, enerji daşıyıcılarının yüksək qiyməti bu il dünyada iqtisadi artım templərini 0,5 faiz azalda bilər.
Dünyanın bir parçası olan Azərbaycan da qlobal bahalaşmadan əziyyət çəkir. Araşdırmalar təsdiq edir ki, qlobal iqtisadiyyatda cərəyan edən mənfi proseslər ölkədə ərzaq və qeyri-ərzaq məhsullarının qiymətlərinin formalaşmasına əlavə təzyiq göstərir. Nəticədə, keçən ilin yekunlarına əsasən, ölkədə illik inflyasiya 12 faiz həddində qərarlaşıb. Araşdırmalar göstərir ki, 2021-ci ildə Azərbaycanda ümumi inflyasiyanın təqribən 60 faizi ərzaq inflyasiyasının payına düşüb. Beləliklə, ərzaq məhsullarının qiymətində 8,1 faiz həddində artım qeydə alınıb. Lakin regionun digər ölkələrində vəziyyət Azərbaycandakından daha pis olub. Belə ki, Qazaxıstanda ərzaq məhsulları hesabat dövründə 9,9 faiz, Ukraynada 10,8 faiz, Rusiyada –10,62 faiz , Özbəkistanda 13 faiz, Gürcüstanda 15,6 faiz bahalaşıb. Azərbaycanda ərzaq qiymətlərinin artım tempinin digər region ölkələri ilə müqayisədə aşağı olması hökümət tərəfindən həyata keçirilən kompleks tədbirlərin nəticəsidir. Belə ki, xüsusilə ölkənin ərzaqlıq buğdaya tələbatının maksimal dərəcədə təmin olunması istiqamətində bir sıra addımlar atılıb. Məsələn, buğdanın idxalı və satışının, buğda ununun və çörəyin istehsalı və satışının ƏDV-dən azad edilməsi 2024-cü ilədək uzadılıb. İri taxıl idxalatçılarına Mərkəzi Bankın vəsaitləri hesabına çox aşağı faizli kreditlər ayrılıb. Bununla yanaşı, ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi və ərzaq təminatı ilə bağlı əsas hədəflər strateji məhsulların idxalının daxili istehsalla əvəzlənməsi, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalını artırmaqla ərzaq bazarında tələb və təklifin tarazlaşdırılmasına və özünütəminetmə səviyyəsinin artırılmasına nail olmaqdır. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, heç bir ölkə özünün zəruri ərzaq məhsullarına olan tələbatını tam şəkildə daxili imkanlar hesabına təmin etmək iqtidarından deyil. Bütün ölkələr bu və ya digər formada idxaldan asılı vəziyyətdə qalır. Bu baxımdan dünya bazarında cərəyan edən hər hansı fors-major situasiya həmin ölkələrdə qiymətlərin formalaşmasına birmənalı şəkildə təsir edir. Azərbaycan da bu mənada istisna deyil. Ölkə ərzaqlıq buğdaya olan tələbatının 40 faizini xarici mənbələr hesabına təmin edir. Ümumiyyətlə, dünya iqtisadiyyatında, xüsusilə də ərzaq bazarında baş verən proseslərə Azərbaycan hökuməti adekvat mübarizə metodları ilə cavab verir. İstər antiinflyasiya tədbirləri çərçivəsində, istərsə də süni qiymət artımı kimi halların qarşısını almaq üçün konkret addımlar atılır. Bunlara paralel şəkildə daxili istehsalın dəstəklənməsi məqsədilə hökumət səviyyəsində konkret nəticə doğuran qərarlar da verilir. Qlobal ərzaq bazarlarında əsas məhsullar üzrə qiymətlərdə müşahidə edilən bahalaşmanı nəzərə alaraq, ölkənin ərzaq təminatı və ərzaq təhlükəsizliyi məsələlərinə, idxaldan asılılıq səviyyəsinin azaldılmasına xüsusi diqqət yetirilir. Bununla yanaşı, ekspertlər işğaldan azad edilmiş torpaqların kənd təsərrüfatı potensialının ölkəmizin iqtisadi inkişafı üçün mühüm əhəmiyyəti olduğunu bildirir. Hesab olunur ki, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalını artırmaqla ərzaq bazarında tələb və təklifin tarazlaşdırılmasına, eləcə də daxili istehsal imkanları hesabına əhalinin əsas ərzaq məhsullarına tələbatının ödənməsinə nail oluna bilər.
Ramil QULİYEV
