Dünya bazarlarında son günlərin ən çox diqqət cəlb edən hadisələrindən biri neft qiymətlərində dinamik artımdır. Proqnozlardan fərqli olaraq, neft qiymətlərində sıçrayışlı artım qeydə alınır. Artıq neft qiymətləri, bütün gözləntilərin əksinə olaraq, 100 dollarlıq həddədir. Halbuki, bundan əvvəl verilən proqnozlarda iddia edilirdi ki, neft bir daha 100 dollara çatmayacaq. Amma reallıq indi tamam fərqlidir.
Xatırladaq ki, Azərbaycan nefinin qiyməti də dünya bazarlarında 100 dollar ətrafında dəyişir. Bu, cari ilin büdcəsində nəzərdə tutulan qiymətdən iki dəfə artıqdır. Neft qiymətində artımın davam etməsi də istisna edilmir. SOCAR-ın Tədbirlər və İctimaiyyətlə Əlaqələr İdarəsinin rəis müavini İbrahim Əhmədov bildirib ki, "Azeri Light" markalı neftin qiyməti bu və ya digər şəkildə bazarın konyunkturundan və neftin etalon növlərinin qiymətlərindən asılıdır: "Ümumiyyətlə, neftin qiymətinin son zamanlar bahalaşması ilk növbədə dünyada epidemioloji vəziyyətin yaxşılaşması və qlobal iqtisadiyyatın bərpası ilə bağlı tələbatın artması ilə bağlı olub. Digər tərəfdən, neft istehsalçıları qısa zaman ərzində istehsalı pandemiyadan əvvəlki hasilat səviyyəsinə artıra bilmirlər. Son günlər enerji resurslarının bahalaşması müəyyən dərəcədə geosiyasi risqlərlə bağlı olsa da, qiymət artımının hələ dünyada geosiyasi vəziyyətin gərginləşməsindən əvvəl də olduğu göz qabağındadır". Onun sözlərinə görə, bunun əsas səbəbi neft hasilatının nisbətən ləng artmasıdır və bu, son illərdə yeni yataqların işlənməsi və kəşfiyyatına qoyulan investisiyaların səviyyəsinin azalması ilə bağlıdır: "Neftin qiymətində azalma olanda investisiyalar azalır, hasilat azalır - nəticədə neft qıtlığı yaranır və onun qiyməti yenidən qalxır. Müəyyən müddətdən sonra bazarda neft artıqlaması yarandıqda, təsvir olunan dövr yenidən təkrarlanır". Baş verənlər fonunda ABŞ-ın “Morgan Stanley” bankının analitikləri bu il neftin bir barrelinin 100 dollarlıq həddi keçəcəyini proqnozlaşdırır. Bundan əvvəl ekspertlər qiymətin 90 dollara qədər artımını gözləyirdi. Analitiklər qiymət artımını 2022-ci ilin sonuna yaxın qlobal neft ehtiyatlarının azalacağı ilə izah edirlər. Bununla yanaşı, dünyada ehtiyat gücünün indiki sutkalıq 3,4 milyon barreldən 2 milyon barrelədək düşəcəyi bildirilir. Bankın ekspertləri bundan əvvəl hesab edirdilər ki, qiymətlər bir barrelə görə 90 dollara yaxınlaşarkən neftə tələbat azalmağa başlayacaq. İndi isə, onların fikrincə, bu, neftin daha yüksək qiymət artımı zamanı baş verəcək, çünki neft məhsullarına tələbat dayanıqlı olaraq qalacaq. Məsələn, aviasiya yanacağına tələbat artıq bu yay sutkalıq 1,5 milyon barrelə çata bilər. “Goldman Sach” investisiya bankının ekspertləri də 2022-ci ildə neftin bir barrelinin qiymətinin 100 dollarlıq həddə qalacağı barədə proqnoz veriblər. Bütün bunlar onu göstərir ki, digər hasilatçılar kimi, Azərbaycanın da neft satışından gəlirləri nəzərdə tutulduğundan əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olacaq.
Neftlə yanaşı, təbii qaz bazarında baş verənlər də Azərbaycanın maliyyə maraqlarına cavab verir. Xüsusən də o fonda ki, qaz qiymətlərinin yüksək olduğu Avropa Azərbaycandan daha böyük həcmdə “mavi yanacaq” idxalına hazırlaşır. Avropada qazın qiyməti hazırda 1000 dollarlıq həddə dəyişir. Bu mənada aydındır ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”, eləcə də Azərbaycanın dəstəyi ilə reallaşan digər enerji layihələri regionun təhlükəsizliyinə dəstək olmaqla yanaşı, Azərbaycanın valyuta gəlirlərinin artırılması baxımından da çox əhəmiyyətlidir. 2020-ci ilin sonundan etibarən Azərbaycan dəhliz vasitəsilə Avropaya mavi qaz ixracına başlayıb. Ötən il Avropaya 7 milyard kubmetr mavi qaz nəql edilib. Bu il bu rəqəmin 10 milyard kubmetrədək yüksələcəyi gözlənilir. Bütövlükdə, Azərbaycan Avropaya birinci mərhələdə 10, ikinci mərhələdə 20 milyard kubmetr mavi qaz nəql edəcək. Bu da təbii qaz satışından ölkə gəlirlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artımını şərtləndirəcək. Qeyri-neft ixracı üzrə də Azərbaycanın gəlirləri sürətlə artır. Qeyd edək ki, 2022-ci ilin yanvar ayı ərzində Azərbaycanın ixracı 3,1 milyard dollar, qeyri-neft sektoru üzrə 232,2 milyon dollar təşkil edib. Qeyri-neft sektoru üzrə ixrac 2021-ci il illə müqayisədə 86,2 milyon dollar və ya 59 faiz artıb. Bütün bunlar Azərbaycanda milli valyutanın dayanıqlığına da ciddi şəkildə təsir edir. Mərkəzi Bankın Pul siyasəti departamentinin direktoru Azər Ələsgərov da qeyd edir ki, cari əməliyyatlar balansındakı profisit 2022-ci ildə də valyuta bazarına müsbət təsir göstərəcək. O bildirib ki, valyuta bazarındakı sabitliyin əsasında tədiyyə balansı dayanır və məlum olduğu kimi, tədiyə balansının əsas hissəsi əməliyyatlar hesabıdır: “Cari əməliyyatlar balansının başlıca komponenti olan xarici ticarət balansında profisit ötən il 3,5 dəfə artıb. Mövcud meyllərin davam etməsi şəraitində 2022-ci ildə cari əməliyyatlar hesabının profisitli olması ehtimalı çox yüksəkdir”. Azər Ələsgərovun sözlərinə görə, hesablamalar neftin qiyməti 50 ABŞ dolları olduğu təqdirdə belə cari əməliyyatlar balansında əhəmiyyətli bir profisitin yaranacağını göstərir: “Neftin qiyməti ilə bağlı beynəlxalq təşkilatların proqnozları nikbindir. O cümlədən, Beynəlxalq Valyuta Fondu özünün son hesabatında neftin qiyməti ilə bağlı proqnozu artırıb”.
Neft-qaz gəlirləri, qeyri-neft üzrə daxilolmaların artımı fonunda cari il ərzində manatın möhkəmlənməsi ilə bağlı təzyiqlərin artması gözlənilir.
Ramil QULİYEV
