2014-cü ilin ortalarından başlayaraq neftin dünya bazarındakı qiyməti sürətlə ucuzlaşmağa başladı. Bir müddət keçəndən sonra gəlirlərin azalması daha çox iqtisadiyyatda özünü göstərməyə başladı. Nəticədə 2015-ci ildə Azərbaycan manatı 2 dəfə devalvasiyaya uğradı və s. O vaxtdan ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi üçün bir sıra işlərə start verildi. Ancaq hələ də ölkə iqtisadiyyatında neftdən asılılıq böyükdür. Bunu rəqəmlər də açıq-aydın ortaya qoyur.
Ancaq neft gəlirlərinin hazırkı və 10 il əvvəlki səviyyəsini müqayisə etdikdə çox ciddi narahatlıq doğuran mənzərə ortaya çıxır. Məsələ ondadır ki, 2011-ci ildə Dövlət Neft Fonduna təkcə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yatağından 19,7 milyard dollar vəsait daxil olmuşdusa, 2020-ci ildə gəlirlər cəmi 3,8 milyard təşkil edib. Bu il neftin qiyməti normal və stabildir (70-75 dollar), amma hasilatın azalması nikbin olmağa əsas vermir. İlin 6 ayının yekunlarına görə, “Azəri-Çıraq-Günəşli” strukturunda neft və kondensat hasilatından, həmçinin, “Şahdəniz” yatağından hasil edilən qazın satışından ümumilkdə 2 milyard dollara yaxın gəlir əldə olunub. Əgər 10 il əvvəl ölkədə sutkada 840 min barreldən çox neft hasil olunurdusa, hazırda bu rəqəm 500 min barrel civarındadır.
Bir sözlə, qeyri-neft gəlirləri də hələ ki, aşağıdır. O üzdən, çıxış yolu nədədir? Bu sahədə vəziyyəti necə dəyişmək olar?
“Bürokratik maneələr aradan qaldırılmalı, inhisarçılığa son qoyulmalıdır”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən sabiq maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifov bununla bağlı bir sıra məqamlara toxundu: “Ölkə iqtisadiyyatının neftdən asılılığı ilə bağlı dəfələrlə çıxışlarım olub. Bunun ölkə iqtisadiyyatına yaxşı perspektiv vəd etmədiyini bir neçə dəfə qeyd etmişəm. Dəfələrlə bununla bağlı təkliflərlə, çağırışlarla çıxış etmişəm. Xüsusən də 6-7 il əvvəl bəyan etdim ki, neft erası əvvəl-axır başa çatacaq. Burada təkcə söhbət hasilatın azalıb-azalmamasından getmir. Söhbət ondan gedir ki, ümumiyyətlə, dünyada alternativ enerji mənbələri sürətlə inkişaf edir. Bu səbəbdən yeni iqtisadi reallıqlar yaranır. Ona görə də biz ölkə iqtisadiyyatının real sektorunu əsaslı şəkildə inkişaf etdirməliyik. Bəli, bu ilin 6 ayında ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə qeyri-neft ixracından əldə edilən gəlirlərin həcmi artıb. Bu sahədə ixrac hardasa 27 faiz artıb. Ancaq buna baxmayaraq, qeyri-neft ixracında öndə olan pomidor, fındıq və elektrik enerjisi ixracının həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə azalıb. Buna baxmayaraq, 6 ay ərzində qeyri-neft sektorunda ixracın 27 faiz artması yaxşı haldır. Ancaq problem ondadır ki, bu, hələ yetərli deyil. Çünki 10-12 milyard dollar idxalı olan ölkə üçün 2-2,5 milyard qeyri-neft ixracı olduqca aşağı göstəricidir. Bu rəqəm ən azından 7-8 milyard dollara yaxın olmalıdır ki, biz özümüzü rahat hiss edək. Milli valyutamız olan manat özünü rahat hiss etsin və hardasa özümüzü xarici təsirlərdən sığortalaya bilək. O baxımdan qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi ilə bağlı daha böyük və genişmiqyası işlər görmək lazımdır. Bürokratik maneələr aradan qaldırılmalı, inhisarçılığa son qoyulmalıdır. Nə qədər bunlar baş verməyib, qeyri-neft sektorunda əsaslı dönüş olmayacaq. Biz anlamalıyıq ki, neft hasilatı bundan sonra da azalacaq. Bu baxımdan çox təsirli tədbirlər görülməlidir”.
Professor hesab edir ki, sözügedən sahədə real və sistemli addımlar atılmasa sonra gec olacaq.
Vidadi ORDAHALLI
