Bu gün dünya üçün ən aktual məsələlərdən biri də intensivləşən iqlim dəyişmələrinin aqrar sahəyə, ərzaq təhlükəsizliyinə göstərdiyi təsirlə bağlıdır. Artıq bu məsələ ilə bağlı dünya miqyasında araşdırmalar olduqca intensivləşib. Məsələ Azərbaycan üçün də xüsusi aktuallıq kəsb edir.
Qeyd edək ki, ölkəmizdə bu istiqamətdə AMEA-nın Coğrafiya İnstitutunda araşdırmalar intensivləşib. Burada İqlim və aqroiqlimşünaslıq şöbəsinin müdiri Xəyyam Rəhimov bildirib ki, kənd təsərrüfatının, xüsusilə də bitkiçiliyin inkişafı iqlim şəraiti və iqlim ehtiyatlarından çox asılıdır. Hətta cüzi dəyişiklik bu sahəyə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər. Bu təsir özünü daha ciddi surətdə aqroiqlim ehtiyatlarının optimal olmayan ərazilərində göstərir. Ölkəmizin böyük hissəsinin məhz belə ərazilərə aid olduğunu deyən X.Rəhimov burada isti, mülayim, soyuq olmaqla üç qurşağın mövcud olduğunu, onların da öz növbəsində 7 yarımqurşağa bölündüyünü, havanın rütubətlənmə şəraitinə görə isə ərazinin quru zonadan tutmuş ifrat rütubətli zonayadək 6 hissəyə ayrıldığını diqqətə çatdırıb: “Əkinçiliyi inkişaf etdirmək üçün ilk növbədə bitkilərin aqroiqlim şəraiti və ehtiyatlarını təmin edən ərazilər seçilməlidir”.
Son illər Azərbaycanda bütün dünyada olduğu kimi iqlim dəyişmələrinin müşahidə edildiyini vurğulayan alim açıqlayıb ki, müasir dövrdə havanın orta illik temperaturunun baza dövrü (1961-1990-cı illər) ilə müqayisədə əsasən artdığı və bu artımın regiondan asılı olaraq 0.2-0.9 dərəcə təşkil etdiyi müəyyənləşib. Ən çox istiləşmə Böyük Qafqazın cənub yamacının qərb hissəsi və şimal-şərq yamacında qeydə alınıb: “Gözlənilən iqlim dəyişmələri müxtəlif ssenarilər əsasında müəyyənləşir ki, onlardan bir neçəsi Azərbaycan ərazisi üçün məqbuldur. Belə ki, 2021-2050-ci illərdə, bu ssenariyə görə, havanın temperaturu artacaq. Müvafiq olaraq isti qurşaqlar dağlara doğru irəliləyəcək. Gözlənilən iqlim dəyişmələri ölkə bitkiçiliyinə həm mənfi, həm də müsbət təsir göstərə bilir. Mənfi təsirlərin nəticələri kimi mümkün buxarlanmanın və iqlim-suvarma normalarının artmasını, torpağın eroziyasını və şoranlaşmasının intensivləşməsini, aqrolandşaftların deqradasiyasını və sairi göstərmək olar. Bitkilərin vegetasiya dövrü davamiyyətinin artması, əkin sahələrində ənənəvi bitkilərin çoxaldılması və becərilən bitkilər sırasında daha çox istisevər növ və sortların tətbiqi, bir sahədən ildə 2-3 dəfə məhsul alınması və sair isə müsbət nəticələrdəndir”. Tədqiqatçı alim bitkiçiliyi inkişaf etdirmək üçün gözlənilən iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşma tədbirlərini tətbiq etməyi vacib hesab edir: “Ölkənin ərzaq təhlükəsizliyini artırmaq məqsədilə payızlıq buğdanın, eləcə də pambığın quraqlığa dayanıqlı və yüksək məhsuldarlığı olan sortlarının seleksiyasını, introduksiyasını və təsərrüfata tətbiqi üzrə işləri davam etdirmək lazımdır. Üzümlüklərin ənənəvi rayonlarda bərpasını və yeni üzümlüklərin dağ terraslarında salınması ilə onların sahəsinin artırılmasını, çay plantasiyalarının ənənəvi rayonlarda bərpasını və digər əlverişli ərazilərdə yeni bağların salınmasını təmin etmək, torpaqların şoranlaşma və eroziyasına, quraqlıq və ağ yellərə qarşı aparılan meliorasiya tədbirlərinin davam etdirilməsi və genişləndirilməsi məqsədəuyğun tədbirlərdəndir”.
Hazırda iqlim dəyişməsi planetin bütün bölgələrində müşahidə olunur, bu proses getdikcə daha da intensivləşir. BMT-nin İqlim üzrə Hökumətlərarası ekspertlər qrupunun son məruzəsində qeyd edilir ki, insan fəaliyyətinin səbəb olduğu iqlim dəyişməsi, artıq bu gün planetimizin bütün bölgələrində çoxsaylı ekstremal hava hadisələrinə gətirib çıxarır. Üstəlik, alimlərin məlumatlarına görə, Yerin bütün iqlim sistemi dəyişir və bu dəyişikliklər atmosferin, okeanların, buz qatlarının və Yer səthinin vəziyyətinə təsir edir. Bu dəyişikliklərdən bir çoxu misilsizdir, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi kimi bəzi tendensiyalar isə yaxın əsrlərdə və hətta minilliklər ərzində geri çevrilə bilməz. Lakin məruzənin müəllifləri olan dünyanın 66 ölkəsindən 234 ekspert hesab edir ki, bəşəriyyət iqlim dəyişməsinin miqyasını məhdudlaşdırmaq gücünə malikdir: atmosferə atılan zərərli tullantıları, o cümlədən istixana qazlarını əhəmiyyətli dərəcədə azaldaraq, qısa müddətdə havanın keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmaq və qlobal temperaturu sabitləşdirmək olar. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreşin rəyinə görə, İşçi Qrupun məruzəsi bütün bəşəriyyət üçün həyəcan siqnalından başqa heç bir şey deyil: "Bu haray qulaqbatırıcıdır, təqdim edilən sübutlar isə danılmazdır". O xatırladıb ki, beynəlxalq cəmiyyət qlobal temperatur artımını 1,5 dərəcədən çox olmayan səviyyədə saxlamağa razılığa gəlib, lakin yaxın zamanda təcili tədbirlər görülməsə, bu hədd keçiləcək: "Buna yol verməmək üçün qətiyyətli hərəkət etməliyik".
Hesabatda isə göstərilr ki, insan fəaliyyətinin nəticəsində istixana qazı tullantıları 1850-1900-cü illərdə qlobal iqlimin Selsi şkalası ilə təxminən 1,1 dərəcə istiləşməsinin əsas səbəbi olub. Bu səviyyənin önümüzdəki 20 ildə orta hesabla 1,5 dərəcəyə çatdığı və ya onu keçəcəyi gözlənilir. Ekspertlərin işçi qrupunun həmsədri Valeri Masson-Delmot qeyd edir: "Bu hesabat önümüzdəki onilliklərdə reallığın necə olacağının sağlam qiymətləndirilməsidir. İndi bizim Yer iqliminin keçmişi, bugünü və gələcəyi haqqında daha aydın bir təsəvvürümüz var, bu isə hara getdiyimizi, əlavə nə edə biləcəyimizi və gələcək dəyişikliklərə necə hazırlaşmağımızı anlamaq üçün çox vacibdir". Alimlərin proqnozlarına görə, önümüzdəki onilliklərdə planetin bütün bölgələrində iqlim dəyişiklikləri artacaq, xüsusən də uzunmüddətli istiliyin dövrləri davamlı olacaq, soyuq mövsümlər qısalacaq. Selsi şkalası ilə iki dərəcə qlobal istiləşmədə ilk növbədə kənd təsərrüfatı təsirlənəcək, səhiyyə sistemlərinə yük artacaq. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq üçün atmosferə zərərli tullantıları azaltmaq lazımdır. Ancaq məsələ yalnız temperaturun artmasında deyil. İqlim dəyişikliyi ən müxtəlif sahələrdə bir çox gözlənilməz nəticələrə gətirib çıxarır. Belə ki, iqlim dəyişikliyi su dövriyyəsini artırır, bu bəzi bölgələrdə şiddətli yağıntılara və onlarla əlaqədar daşqınlara, digər bölgələrdə isə həddindən artıq quraqlığa gətirir. İqlim dəyişikliyi yağıntıların yağma xarakterinə təsir edir. Yüksək enliklərdə yağıntıların yağma ehtimalı artır, eyni zamanda, əksər subtropiklərin ərazisində isə onların azalması baş verir. Sahil bölgələrində dəniz səviyyəsinin yüksəlmə tendensiyası XXI əsrdə də davam edəcək və bu da öz növbəsində aran rayonlarda şiddətli və daha tez-tez baş verən daşqınlara və torpaq eroziyasına səbəb olacaq. Əvvəllər 100 ildə bir dəfə baş verən dəniz səviyyəsinin ekstremal dəyişiklikləri bu əsrin sonlarına yaxın hər il baş verəcək. Bundan sonrakı istiləşmə əbədi donuşluğun əriməsini, qar örtüyünün itirilməsini və Arktikada buzlaqların azaldılmasını gücləndirəcək. Dünya okeanının vəziyyətindəki dəyişikliklər daha çox isti axınların gəlməsinə səbəb olacaq ki, bu da okeanın ekosisteminə və balıq ovu hesabına yaşayan insanların vəziyyətinə təsir edəcək. Valeri Masson-Delmot bu fonda bildirir: "İnsanın Yerin iqliminin dəyişməsinə təsir etmə dərəcəsinin çoxillik öyrənilməsi prosesində biz birmənalı şəkildə aydınlaşdırdıq ki, insan təsirinin mənfi rolu şübhə doğurmur. Atmosferdə karbon qazının miqdarının artması iqlim dəyişikliyinin əsas hərəkətverici qüvvəsidir və biz bu amili həqiqət kimi qəbul etməliyik”.
Tahir TAĞIYEV
