Nağdsız ödənişlərdən daha çox həcmdə istifadə bu gün hökumət üçün əsas prioritetlərdən biridir. Elə bank sektorunun təhlili də bu istiqamətdə maliyyə qurumlarının özlərinin çoxsaylı addımlar atdığını göstərir. Belə ödənişlərin stimullaşdırılması və müştərilərin kredit kartlarından daha aktiv istifadəsini təmin etmək məqsədilə bu gün banklar müştəriyə əlçatan xidmətlərin sayını artırır və onların nağdsız ödəniş imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Məsələn, əksər bankomat menyularının vasitəsilə müştərilər mobil telefon hesablarını artıra, aylıq abunə haqlarını ödəyə, mənzil və kommunal ödənişləri gerçəkləşdirə, həmçinin kreditlər üzrə aylıq ödənişləri həyata keçirə, alış-veriş edə bilir.
Bunların nəticəsidir ki, Azərbaycanda pos-terminal vasitəsilə nağdsız ödənişlərin həcmi rekord həddə çatıb. Mərkəzi Bank bildirir ki, 2021-ci ilin ilk yarısında ölkədə pos-terminallar vasitəsilə əməliyyatların həcmi 1 milyard 764 miyon manat təşkil edib. Bu, 2020-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 85% artıqdır. Ötən ilin eyni dövründə pos-terminallarla 951 milyon manatlıq əməliyyat aparılmışdı. Bu dövrdə pos-terminallarla aparılan əməliyyatların sayı iki dəfədən çox artaraq 20,8 milyondan 42,6 milyona yüksəlib. Ümumiyyətlə, ölkədə pos-terminallarla əməliyyatların aktivləşməsi 2020-ci ilin ortalarından daha ciddi hiss olunub. Ötən il başlanan “ƏDV geri al” layihəsi əhalini pos-terminal və kassalarla əməliyyatlar etməyə həvəsləndirib. Layihəyə əsasən, kassa və pos-terminal vasitəsilə əməliyyatlar apararkən ödənilən ƏDV-nin 10-15%-i geri qaytarılır. Şərtlərə görə, pos-terminalla əməliyyat daha sərfəlidir, bu zaman alıcı ödənilmiş ƏDV-nin 15%-ni əldə edir. Məhz bu səbəbdən pos-terminallarla əməliyyatların həm sayı, həm də həcmi artmaqdadır. Belə ki, 2019-cu ildə ölkədə posterminallar vasitəsilə 25 milyon 335 min əməliyyat aparılıb, bu, ayda ortalama 2 111 min əməliyyat deməkdir. 2020-ci ildə bu göstərici iki dəfə artıb. Ötən il pos-terminallarla 48 milyon 207 min əməliyyat aparılıb, yəni ayda orta hesabla 4017 min əməliyyat olub. 2021-ci ildə pos-terminallardan istifadə daha da artıb. Bu ilin ilk 6 ayında pos-terminallar vasitəsilə 42 milyon 632 min əməliyyat aparılıb və ayda ortalama 7105 min əməliyyat həyata keçirilb. Bunlarala yanaşı, hələ də pos-terminal şəbəkəsinin kifayət qədər geniş olmaması və nağdsız ödənişlərin həcminin istənilən həddə olmamasına gətirib çıxarır.
Halbuki, nağdsız ödənişlərin dövlətə xeyri çoxdur. Bununla bağlı qanunvericilik də var. Qanunvericilik artıq sahibkarı məcbur edir ki, nağdsız qaydada ödənişlər etsin. Bu halda dövlət ödənişlərin uçotuna rahat nəzarət edir, vergidən yayınmalar azalır. Həmçinin ödəniş rahat formada həyata keçirilir. Əskinasların dövriyyəyə çox buraxılmasına ehtiyac qalmır. Bu səbəbdən hesab edilir ki, nağdsız qaydada ödənişlərin həcmi artmalı, bu hal regionları, xırda shaibkarlıq subyektlərini belə əhatə etməlidir. Onu da qeyd edək ki, bir çox xarici ölkə banklarında valyutanın nağdlaşdırılma faizi artırılır. Hazırda ölkəmizdə valyuta nağdlaşdırılmasına 1-2 faiz tətbiq olunursa, digər ölkələrdə bu, 5-6 faiz təşkil edir. Belə olan halda həmin ölkələrin vətəndaşları nağdsız ödənişlərə üstünlük verir. Ekspertlər Azərbaycanda da bu məsələyə baxılmasını vacib hesab edir. Xüsusən bunun üçün hər yerdə müvafiq infrastruktun olması vacib hesab olunur. Eyni zamanda, nağdsız ödənişlərin inkişafını sürətləndirmək üçün insanları bunun faydaları barədə məlumatlandırmaq və sistemə müxtəlif əlavələr etmək lazımdır. Bu gün problem ondan ibarətdir ki, nağd və nağdsız ödənişlər arasında o qədər də böyük fərq yoxdur. Bu maneələri aşmaq üçün fərqləri formalaşdırmaq lazımdır. Belə olan halda nağdsız ödənişlər daha sürətli şəkildə inkişaf edəcək. Nağdsız ödənişlərin stimullaşdırılması çox vacibdir. Düzdür, bu gün mağazalarda nağdsız ödəmələr sıfır faizlədir. Amma bundan əlavə həmin ödənişlər zamanı mağaza tərəfindən bonusların verilməsi də çox önəmlidir. Digər bir məsələ isə həmin ödəmələrin dövlət tərəfindən stimullaşdırılması amilidir. ƏDV qaytarılması ilə yanaşı, nağdsız formada qəbul olunan ödəmələrdə yüksək endirimlər və ya yeni vergi güzəştləri tətbiq etmək nağdsız ödənişlərin inkişafına təkan verə biləcək amillərdəndir. Bu da ticarət mənqələrini və iaşə obyektlərini daha çox maraqlandıracaq və onlar da alış-verişdə ödəmələrin nağdsız şəkildə aparılmasında mühüm rol oynayacaq.
Qeyd edək ki, nağdsız hesablaşma alətləri bütün ödənişlər barədə məlumatların saxlanılmasını təmin edir. Düzgün istifadə olunarsa, nağdsız hesablaşmalar mal və ya xidmət üçün daha etibarlı bir ödəniş üsuludur. Birincisi, onlar hər bir insana üzərində böyük miqdarda nağd pul daşımamağa və onların təhlükəsizliyi barədə narahat olmamağa imkan verir. İkincisi, pul kisəsinin itirilməsi halında adətən nağd pul vəsaitini geri qaytarmaq alınmır, lakin bank kartı və ya mobil pul hesabında olan vəsaitləri istifadəyə qarşı bloklamaq olar. Nağdsız ödənişlərin əsas üstünlüklərindən biri onların tətbiqinin rahat olmasıdır. Bu halda şəxsin üzərində böyük miqdarda nağd pul daşımasına ehtiyac qalmır, amma həm ölkə daxilində, həm də xaricdə alış-veriş üçün ödəniş imkanınız hələ də olur. Hər dəfə pul çıxarmağa, böyük əskinasları xırdalamağa, habelə pul qalığını xırda qəpiklərlə geri almağa ehtiyac qalmır.
Ramil QULİYEV
