Bu günlərdə "S&P Global Ratings" ("S&P") reytinq agentliyi Azərbaycanın bank sektorunun yeni qiymətəndirməsini aparıb və "Banking Industry Country Risk Assessment" (BICRA) sisteminə görə ölkənin bank sistemini "9" qrupunda qərarlaşdırıb.
"9" qrupunda olan digər ölkələr Qazaxıstan, Türkiyə, Keniya, Vyetnam, Monqolustan, Misir və Argentinadır. Sözügedən BICRA sistemi bankın lövbərini müəyyən etmək üçün istifadə olunur və daha sonra emitentin kredit reytinqinin təyin edilməsində başlıca amillərdən sayılır. Hazırda yalnız Azərbaycanda fəaliyyət göstərən banklar üçün lövbər "b+" səviyyəsindədir. "S&P"yə görə, lövbərin bu səviyyədə olması yüksək kredit risqi, dövri iqtisadiyyat və bankların keçmişdə nisbətən aqressiv kreditləşmədən istifadə etməsi kimi özünəməxsus risqləri özündə birləşdirir. Reytinq agentliyinə görə, Azərbaycan bank sisteminin güclü tərəfləri ölkənin böyük xarici aktivlərə malik olması və aşağı borclanmanın iqtisadi tənəzzüllə əlaqəli risqləri qismən azaltmasıdır. Bundan əlavə, qlobal müqayisədə orta səviyyədə ölçülən özəl sektorun borcu və yerli maliyyə sisteminin xarici maliyyələşdirmədən asılılığının olmaması yerli bank sisteminin güclü amillərinə aiddir.
Ölkənin bank sisteminin zəif nöqtələrinə töxunan "S&P"nin analitikləri bildirir ki, COVID-19 pandemiyasından qaynaqlanan yüksək iqtisadi risqlər, əmanətlərin yüksək dollarlaşmasının bank sektorunda pul və kredit risqlərini artırması və qlobal müqayisədə zəif idarəçilik və şəffaflıq bank sektorunun zəif tərəfləridir. "S&P"nin BICRA qiymətləndirmə sisteminə əsasən, ən aşağı risqli bank sistemləri qrup "1"də, ən yüksək risqli bank sistemləri isə qrup "10"da qərarlaşır. Qrup "1" də heç bir ölkə olmadığı halda, qrup "2"də əsasən inkişaf etmiş ölkələr qərarlaşıb. Bunlar Avstriya, Belçika, Kanada, Finlandiya, Almaniya, Honkonq, Lixtenşteyn, Lüksemburq, Norveç, Sinqapur, İsveç və İsveçrədir. Risqə ən çox məruz qalan və hazırda "10" qrupda qərarlaşan ölkələr isə Belarus, Nigeriya, Şri-Lanka, Tunis və Ukraynadır. Azərbaycan banklarının da reytinqi yüksək qiymətləndirilə bilməz. İqtisadçı ekspert Rəşad Həsənov qeyd edir ki, son 5-6 ilin nəticələrinə baxdıqda bank sektorunda olan aktorların 20 faizinin bazardan kənarlaşdığını görürük: “2015-ci ilə qədər olan dövrdə bank sektorunda aqressiv kreditləşmə qabarıq şəkildə özünü büruzə verirdi. Sonradan baş verən proseslər göstərdi ki, bank sektoru üzərində nəzarət çox zəif təşkil edilib. Bankların verdiyi məlumatların böyük əksəriyyəti reallığı əks etdirməyib. Bu gün bank sektorunda şəffaflıqla bağlı risqlər qalmaqdadır. Görünən odur ki, bəzi banklarda çox ciddi likvidlik problemi yaşanır”.
Bundan başqa, bankların yüksək kredit faizləri də əvvəlki kimi ciddi tənqid obyektidir. Azərbaycanda uçot dərəcəsi 1 ildən çoxdur ki, 6-7% arasında dəyişir. Mərkəzi Bank sonuncu dəfə banklara verdiyi kreditlərin illik faizini ötən il dekabrın 18-də dəyişib və 6,25% müəyyən edib. O vaxtdan bəri qurum uçot dərəcəsini sabit saxlayır. Bununla belə, bankların əmanətçilərə təklif etdiyi illik gəlirlilik uçot dərəcəsi ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Bu, ölkədə əmanətlərin sığortalanma faizinin də aşağı düşməsinə imkan vermir. Ötən il iyunun 1-dən Azərbaycan Əmanətlərin Sığortalanması Fondu manatla yerləşdirilən əmanətlər üzrə sığortalanma faizini 12% müəyyən edib və 1 ildən çoxdur ki, dəyişmir. Bu isə bankların baş bankın kredit resurslarından faydalana bilməməsi, əhalidən vəsait cəlb etməkdə maraqlı olmaları təsəvvürü yaradır. Müstəqil ekspertlər də hesab edir ki, Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi effektiv vasitə deyil. Bank sahəsi üzrə ekspert Əkrəm Həsənov “report” portalına açıqlamasında tənzimləyici qurumun uçot dərəcəsi ilə bağlı qərarlarının formal xarakter daşıdığı qənaətindədir: “Əslində banklar əmanətlərin hesabına kredit verməli və dar ayaqda maliyyələşmə üçün Mərkəzi Banka müraciət etməlidirlər. Uçot dərəcəsi ilə əmanət faizlərindən yüksək olmalıdır. Bizdə isə tərsinədir. Hamı bilir ki, hər bank Mərkəzi Bankdan kredit ala bilmir. Dünya təcrübəsində mərkəzi banklar uçot dərəcəsi ilə qısamüddətli kreditlər verir. Bu da bankların müvəqqəti likvidlik probleminin həlli üçündür. Əgər bankın verdiyi kreditlər vaxtında qaytarılmırsa və onun da götürdüyü kreditlərin qaytarılmasında problem yaranırsa, bu zaman başqa banklardan qısamüddətli vəsait cəlb edə bilməyən bank mərkəzi banka müraciət edir. Bizdə isə Mərkəzi Bank uzunmüddətli kreditlər də verir. Çünki qurum daim verdiyi kreditlərin müddətini hər 6 aydan bir uzadır, həm də hər banka kredit vermir. Həmin prosedur da qeyri-şəffafdır. Bu baxımdan Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi formaldır". Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, əmanət faizlərinin yüksək olması təbii olaraq kredit faizlərinin də yüksək olmasına səbəb olur. Bu fonda iş adamları yüksək faizlə kredit götürəndə satdıqları məhsulun üzərinə həmin faizlər gəlir. Bu isə iqtisadiyyatda inflyasiyanı sürətləndirir. Ona görə də hesab olunur ki, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini bir qədər də azaldaraq 4% civarına salmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
