“Azərbaycanda son dörd ay ərzində valyuta seqmentində təklif tələbi üstələyir və buna görə də banklar valyutanı daha çox bazardan alırlar”. Belə bir açıqlama ilə ötən həftə sonu Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov çıxış edib.
O bildirib ki, ayrı-ayrı banklar və ya Mərkəzi Bank tərəfindən nağd valyuta alışı ilə bağlı tənzimləmənin həyata keçirilməsi məntiqli deyil: “Bütövlükdə valyuta bazarında qeyri-nağd seqmentdə olan situasiyanı dəyərləndirərkən qeyd etmək istərdim ki, əgər biz üzən məzənnə rejimində olsa idik, manatın məzənnəsini möhkəmləndirmək istiqamətində təzyiqlə üzləşməli olardıq. Lakin Azərbaycanda belə bir şəraitdə Mərkəzi Bankın adından hər hansı bir administrativ tənzimlənmənin həyata keçirilməsi, hesab edirik ki, qeyri-məntiqidir”. Daha bir maraqlı məqam odur ki, Elman Rüstəmovun dediklərinə əsasən, ölkəmizdə 2026-cı ilədək 1 dollar 1.70 manat səviyyəsində də qalacaq. Elman Rüstəmov bildirib ki, 2021-2025-ci illəri əhatə edəcək yeni makroiqtisadi çərçivə formalaşdırılır. Elə bu çərçivəyə görə, dollar-manat məzənnəsinin həmin dövrdə 1.70 manatda saxlanılmasının təmin edilməsi hədəflənir: “Biznes ictimaiyyəti və əhali üçün deyə bilərəm ki, hazırda ortamüddətli 2021-2025-ci il strategiyası çərçivəsində Maliyyə Nazirliyi, Mərkəzi Bank və Dövlət Neft Fondu tərəfindən birlikdə yeni makroiqtisadi çərçivə formalaşdırılır. Bütünlükdə iqtisadi reallıqlar, post-pandemiya, post-müharibə dövründə iqtisadi artımın daha da bərpa edilməsi, sürətləndirilməsi, cənab prezident tərəfindən təsdiq edilmiş milli inkişaf proritetlərinin reallaşdırılması üçün olduqca dayanıqlı makroiqtisadi və makrofiksal çərçivə formalaşdırılır. Ona görə biz 2021-2025-ci illərə makroiqtisadi sabitlik, manatın məzənnəsi, inflyasiyanın idarə olunması, büdcə dayanıqlığı, dövlət büdcəsinin kəsiri, o cümlədən borc baxımından çox nikbin baxırıq. Bu makroiqtisadi çərçivə imkan verəcək ki, ortamüddətli dövrdə ölkədə dayanıqlı makroiqtisadi sabitliyi təmin edək”. Mərkəzi Bankın sədri bir daha qeyd edib ki, valyuta bazarında təklif tələbi üstələyir və bu prosesin azı 2021-ci ilin sonunadək davam edəcəyi gözlənilir. İlin sonunadək manatın məzənnəsinə mənfi təsir göstərə biləcək heç bir amil və proqnoz yoxdur. Son 4 ayda bankların nağd xarici valyuta alışları satışlarını üstələyib, Mərkəzi Bankda keçirilmiş valyuta hərraclarının 87%-ində təklif tələbi üstələyib. Tələb olmadığından, Dövlət Neft Fondu hərraclarda təklif etdiyi xarici valyuta vəsaitini tam sata bilmir: “Dövlət Neft Fondu tərəfindən dövlət büdcəsinə proqnozlaşdırılan transfertin tam reallaşmaması problemilə üzləşə bilərik”.
Beləliklə, bu açıqlamalar göstərir ki, baş bankın müdaxiləsi olmayacağı halda dollar manata nisbətdə ucuzlaşa bilər. Lakin indilikdə Mərkəzi Bank buna imkan vermir. Bununla belə, dünyada baş verənlər manatın güclənməsi istiqamətində təzyiqlərin artmasının da qaçılmaz olduğunu nümayiş etdirir. Belə vəziyyətdə baş bank müdaxilə etməsə, manatın kifayət qədər böyük sürətlə bahalaşması qaçılmaz sayılır. Digər tərəfdən buna, neft gəlirlərindən başlayaraq, ölkənin ixracının artmasından tutmuş digər sektorlar üzrə valyuta daxilolmalarının çoxalmasına kimi çoxsaylı amillər təsir edir. Eləcə də dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər, xüsusən də dollardan imtina edənlərin sayının artması kimi faktorlar öz sözünü deyir. Xatırladaq ki, bir sıra dövlətlər rəsmi olaraq ticarətlərində dolların payını azaldır. Bu dövlətlərin başında isə Türkiyə, Rusiya, İran, Çin və Venesuela kimi ölkələr gəlir. ABŞ-ın ilk üç ölkəni dollar silahı ilə vurması, nəticədə milli valyutaların kursunun kəskin düşməsi onların dünyanın əsas valyutasından uzaqlaşmaq istəyini artırıb. Hazırda dollara qarşı mübarizədə seçilən dörd ölkənin - Türkiyə, Çin, Rusiya və İranın dünya ticarətində ümumi payının 30 faiz olduğu bildirilir. Qeyd edilir ki, ən azından, bu dörd ölkənin başqa valyutalarla ticarəti dolların qlobal təsirini 30 faiz azaldacaq. Bu ölkələrin sırasının xeyli genişlənəcəyi istisna edilmir. Belə vəziyyətdə dollara maraq azalır və bu, Azərbaycanda da özünü göstərir. Hər halda, əhalinin dollar satışının artmasi, manatla yığımların çoxalması da bunu göstərir. Məsələnin maraqlı tərəflərindən biri isə neftin qiyməti ilə bağlıdır. Belə ki, dolların ucuzlaşması avtomatik olaraq neftin qiymətini bahalaşdırır. Artıq Azərbaycan neftinin satış qiyməti uzun müddətdir 70 dollardan yuxarıdır. Deməli, Azərbaycanın neft gəlirləri yenə nəzərdə tutulduğundan yüksək olacaq və bu da manata əlavə təzyiq yaradan faktorlardan sayılır. Yüksək qiymət Azərbaycana daxil olan valyutanın həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artımı deməkdir. Artan valyuta da, öz növbəsində, manat üzərində təzyiqin daha da artmasına rəvac verir. Xatırladaq ki, bu ildən Azərbaycan həm də qaz ixracından xeyli valyuta əldə edəcək. Qeyri-neft ixracının artımı da ölkəyə valyuta gəlişini çoxaldır. Artıq valyuta isə manatın güclənməsini şərtləndirən faktorlardan sayılır.
Ramil QULİYEV
