Məlum olduğu kimi ötən ayın sonunda Tarif Şurasının qəbul etdiyi qərarla Azərbaycanda qazdoldurma məntəqələrinə verilən təbii qazın tarifi 7 qəpik və yaxud 35% azaldılaraq 20 qəpikdən 13 qəpiyə endirilib.Məqsəd ekoloji təmiz yanacaq növlərinə keçidi stimullaşdırmaq və sıxılmış təbii qazdan (CNG) istifadə edən ictimai nəqliyyat vasitələrinin xərclərini azaltmaqdır.
Bu qərardan sonra yanacaqdoldurma məntəqələrində CNG-nin pərakəndə satış qiyməti bir kubmetr üçün 45 qəpikdən 40 qəpiyə endirilib. Elə bu da fərdi avtomobillərdə belə CNG-yə marağın əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə müşayiət edilməkdədir. Indilikdə hökumət əsas diqqəti ictimai nəqliyyat üzərində cəmləyib. Ümumiyyətlə, hökumətin məqsədi budur ki, 2022-ci ilin sonunadək ictimai nəqliyyat məhz sıxılmış təbii qaz və yaxud elektrik enerjisi ilə işləyən vasitələrə keçməlidir. Çünki sıxılmış təbii qazın ətraf mühitə ziyanı azdır. Bu təcrübədən Avropada, ümumiyyətlə, dünyanın bir çox ölkəsində geniş istifadə edilir. Hələ ötən il Rusiyanın baş naziri Mixail Mişustin əhalinin benzindən qaza keçməsi ilə bağlı yaranan xərclərinin 60 faizinin hökumət tərəfindən ödənilməsi ilə bağlı qərar imzalayıb. Hökumət subsidiyaları ikiqat artıraraq 60% ödəyiir. 5 il ərzində Rusiyada 1300-dək qaz yanacaq doldurma məntəqəsi tikilməlidir. Bu gün bir çox ölkələr avtomobil yanacağında alternativ variantlara keçməyə başlayıb. Qonşu İranda artıq uzun illərdir ki, qazla işləyən avtomobillər buraxılır. 2018-ci ildə qlobal CNG bazarının ümumi dəyəri 16,2 milyard dollar təşkil edib və bu miqdarın 2025-ci ilə qədər təqribən 3 dəfə artaraq 48,2 milyard dollara çatacağı proqnozlaşdırılır. Hesablamalara görə, tələbatın artmasına ən çox Asiya ölkələri təsir göstərəcək. Xüsusi ilə də Çin, Hindistan və İndoneziya kimi ölkələrdə ictimai nəqliyyat sektorunda CNG ilə işləyən avtomobillərin sayının ildən-ilə çoxalması bu ölkələrdə tələbatın kəskin artmasına səbəb olur. Avropa da dünyada ən böyük CNG istehlak edilən bazarlardan biridir. Belə ki, Avropa İttifaqı 2030-cu ilə qədər ətraf mühitin qorunması məqsədi ilə karbon emissiyasını 1990-c ildəki səviyyə ilə müqayisədə 40 faiz nisbətində azaltmağı planlaşdırır. Bu da öz növbəsində təmiz olan təbii qazın istehlakını stimullaşdırır. Hazırda Avropada 2 milyon CNG ilə işləyən avtomobil mövcuddur. Bu rəqəmin 2030-cu ildə 15 milyona çatacağı proqnozlaşdırılır. Digər ölkələr də, daha ucuz olan qazla işləyən avtomobillərdən yararlanırlar. Məsələ ilə bağlı “SOCAR Petroleum” QSC-nin mətbuat katibi Üzeyir Həbibbəyli “sputnik” portalına açıqlamasında bildirib ki, istehlakçılar və daşıyıcı şirkətlər CNG yanacağını 40 qəpiyə almaqla daha çox qənaət etmiş olurlar. Nəqliyyatda gündən-günə istifadəsi artan sıxılmış təbii qazın qiymətinin azaldılması iqtisadi baxımından çox əlverişlidir. Eyni zamanda bu addım ekologiyanın yaxşılaşdırılmasına öz töhfəsini vermiş olacaq. Qeyd edək ki, CNG təbii qazın 200 bar təzyiq altında sıxılmış formasıdır, 95% metandan ibarətdir. Satış qiymətinin aşağı olması bu mühərrik yanacağından istifadə edən istehlakçıların maliyyə vəsaitinə qənaət etməsinə şərait yaradır. Beynəlxalq təcrübəyə əsasən benzin və dizel yanacaq növlərinin əsas alternativi sayılan CNG ekoloji cəhətdən ən təmiz və təhlükəsiz mühərrik yanacağıdır və AVRO-6 ekoloji standartının tələblərinə cavab verir. Sərfiyyatı maye qaz (LPG) ilə müqayisədə 20% azdır. Azərbaycanda 2015-ci ildən etibarən ictimai nəqliyyatda istifadə edilir, 2018-ci ildən isə yanacaqdoldurma məntəqələri şəbəkəsi vasitəsi ilə pərakəndə satılır. Ölkəmizdə hazırda məhz "SOCAR Petroleum" şirkəti CNG-nin ən geniş şəbəkə üzrə satışını həyata keçirir.Bu yanacağın keyfiyyətləri daxili yanma mühərriklərinin istismar və yağdəyişmə müddətinin uzadılmasına imkan verir. Hesab edilir ki, əhalinin böyük hissəsi sıxılmış təbii qazdan istifadə etsə, ətraf mühitin yaxşılaşması üçün münbit şərait yaranacaq. Demək olar ki, bütün avtomobillərdə CNG-dən istifadə etmək olar, sadəcə əlavə bir çən quraşdırılmalıdır. Bu çənin quraşdırılması üçün qiymətlər 1000 manatdan yuxarıdır və müvafiq şirkətlər bunu quraşdırırlar. Çən quraşdırılandan sonra bu, yol polisi tərəfindən təsdiqlənməlidir. Bu baxımdan müvafiq qurumların gələcəkdə bu məsələyə töhfəsi ola bilər. Yəni prosedurların sadələşdirilməsi baxımından kömək edə bilərlər. Azərbaycanda bütün yanacaq satan şirkətlər bu yanacaq növünü satmaq hüququna malikdir.
Onu da qeyd edək ki, benzin mühərrikli avtomobillərin sonradan sıxılmış qaz yanacağı ilə də işləyə bilməsi üçün modernizasiyası mümkündür. Azərbaycanda rəsmi sertifikatı olan bir neçə müəssisə var ki, həmin qaz avadanlıqlarını avtomobillərə quraşdırırlar, təhlükəsizliyə, bütün standartlara cavab verməsinə də zəmanət verirlər. Eyni zamanda, təbii qaz havadan daha yüngül olduğundan hər hansı qəza və ya sızma hallarında dərhal havaya qarışır, digər yanacaqlar kimi bir yerdə toplanaraq partlayışa və ya yanğına şərait yaratmır. Bu səbəbdən də CNG alışma riski ən az olan yanacaq növü hesab edilir. Məhz bu səbəbədən hazırda Aİ-92 markalı benzindən 2,5 dəfə ucuz olan CNG-dən istifadəyə Azərbaycanda da maraq getdikcə artır.
Ramil QULİYEV
