ABŞ maliyyə sistemində baş verənlər dünya üçün yenidən ciddi təhdid mənbəyinə çevrilib. Söhbət dolların dünya iqtisadiyyatına vura buləcəyi yeni defolt zərbəsindən gedir.
Bu günlərdə ABŞ-ın maliyyə naziri Canet Yellen Konqresi defolt təhlükəsi ilə bağlı xəbərdar edib. Onun sözlərinə görə, bu, ölkənin iqtisadiyyatına düzəldilməsi mümkün olmayan zərbə vuracaq. Yellen bildirir ki, əgər iyulun 31-dən sonra dövlət borcunun tavanı artırılmasa, yaxud da borc limiti dondurulmasa, defolt baş verə bilər. Maliyyə naziri vurğulayıb ki, lazımi tədbirlər görülməsə, artıq avqustun 1-də dövlət borcunun səviyyəsi qanunla müəyyənləşdirilmiş maksimal həddi keçəcək. Onun sözlərinə görə, dövlət borcunun tavanı dayandırılmasa, yaxud artırılmasa, o zaman yeni maliyyə ilinin başlanğıcında, yəni oktyabrın 1-də hökumətin öz öhdəlikləri üzrə borclarını ödəməsi prosesi ciddi şəkildə zərbə görə bilər, çünki məhz həmin dövrə iri büdcə xərcləri planlaşdırılıb. Yellen qeyd edib ki, defolt ABŞ iqtisadiyyatına və bütün Amerika vətəndaşlarının maliyyə durumuna ciddi zərbə vuracaq. Qeyd edək ki, mütəxəssislər dünya ticarətinin böyük bir hissəsinin ABŞ dollarına güvəndiyini nəzərə alaraq potensial defoltun qlobal maliyyə böhranına səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər.
Amerikanın dövlət borcu hazırda 28,3 trilyon dollardır. ABŞ-da artan büdcə kəsiri isə hökuməti daha çox borclanmağa vadar edir. Amma ABŞ-ın borc səhmləri də son zamanlar dünya bazarında öz etibarlılığını və likvidliyini itirməkdədir. Son illər ABŞ-ın xərclərinin sürətlə artması kreditorları ciddi narahat edir. ABŞ isə daha çox borc almağa başlayır, 28 triliyonluq borc səhmlərinə xidmətlərin ödənişləri də, onların faiz dərəcələri də ölkənin maliyyə sisteminə təsirsiz ötüşmür. Beynəlxalq maliyyə bazarının ekspertlərinin fikrincə, belə davam edərsə, kreditorlar ABŞ-ın xəzinə səhmlərindən imtina etməyə başlayacaqlar. Artıq 2018-ci ildən başlayaraq bir sıra dünya dövlətlərinin ABŞ-ın borc səhmlərini geri qaytarması aydın görünməkdədir. Rusiya, Çin, Türkiyə, Meksika, Yaponiya, Hindistan və Tayvan artıq ABŞ-ın xəzinə səhmlərindən canını qurtarır. ABŞ-ın idarə edilməyən büdcə kəsri ilə yanaşı, dövlət borc səhmlərininin sahiblərini qıcıqlandıran bir amil də rəsmi Vaşinqtonun tətbiq etdiyi sanksiyalar və azad ticarət prinsiplərini pozmasıdır. Bu səbəbdən də indi amerikalılarla biznes əlaqələri qurmaq istəyənlərin sayı günü-gündən azalır. Hətta bir çox dövlətlər ABŞ dollarından asılılığı zəiflətmək üçün hesablaşmaları öz milli valyutaları ilə aparmağa çalışır, həm də Birləşmiş Ştatların iqtisadiyyatına yatırımları getdikcə azaldırlar. Vaşinqtonun bir çox siyasi və iqtisadi dairələrində də 28 triliyonluq borcun və gündən-günə artan dövlət xərclərinin ABŞ-ı gec-tez dağıdıcı büdcə böhranına gətirib çıxaracağından ciddi narahatdırlar. Bunlarla paralel olaraq dünyanın inkişaf etməkdə olan dövlətləri beynəlxalq bazarda qızıl almaqla ABŞ valyutasından asılılığı daha da azaltmağa çalışırlar. Burada xatırladaq ki, dollar dünyanın ehtiyat valyutası qismində 1944-cü ildə Britaniya funtunu əvəz edib. Böyük Britaniya ona qədər ağıla gəlməyən məbləğdə borca düşdü və funt çökdü. İndi ABŞ dollarını da bu aqibət gözləyə bilər. Rus milyarder Oleq Deripaska bu fonda bildirir ki, Amerika defolt yoluna gedir. Onun sözlərinə görə, dolların populyarlığının azalması dünyanın ən böyük iqtisadiyyatının yaxınlaşan defoltundan xəbər verir: "Dollar hələ də dünyanın əsas ehtiyat valyutası olsa da, populyarlığı yanvar ayından bəri ən aşağı səviyyəyə düşüb. Dünyanın mərkəzi banklarının valyuta ehtiyatlarının 59 faizi dollara yatırılıb, bu, 1999-cu illərin sonundakı maksimumdan (71%) 12 faiz bəndi aşağıdır. Sanksiyalar sayəsində dolların rolu azalır!. Bu fonda Amerikanın defolta doğru getməsini izləyəcəyik". Dünyada dolların qızıl-valyuta ehtiyatlarındakı payı 60,72%-dən 59,02% -ə düşüb. Buna baxmayaraq, bu, ikinci ən populyar valyuta olan avronun payından (21,24%) təxminən üç dəfə çoxdur.
Okeanın o tayında gözlənən defoltla dolların dəyərsizləşməsi və ABŞ böhranı üzündən dünya dövlətləri, o cümlədən Azərbaycan üçün müəyyən problemlərin yaranması deməkdir. Məsələn, iqtisadçı-ekspertlər bildirir ki, böhran baş verərsə, bu, Azərbaycanın dövlət ehtiyatlarına təsir göstərə bilər. Çünki defolt nəticəsində ABŞ-da səhmlərin qiymətinin aşağı düşməsi dövlət ehtiyatlarımızdan əldə edilən gəlirin azalmasına gətirib çıxara bilər. Digər tərəfdən, böhran dərinləşdiyi təqdirdə, dolların məzənnəsi aşağı düşəcək. Hazırda Azərbaycan dövlət rezervlərinin yarıya qədəri dollar ilə saxlanılır. Bu da birmənalı şəkildə Azərbaycan dövlət rezervlərinin dollarla saxlanan hissəsinin dəyərinin azalmasına gətirib çıxara bilər. ABŞ-dakı böhranın Azərbaycanın neft sektoruna da təsirsiz ötüşməyəcəyi qaçılmaz sayılır. Çünki böhran sayəsində neftə tələbat azalarsa, bu, dünyada neftin qiymətinin aşağı düşməsinə və Azərbaycanın neftdən əldə etdiyi gəlirlərin azalmasına gətirib çıxara biləcək. Bununla yanaşı, manatın məzənnəsinin dollara nisbətən möhkəmlənməsi qaçılmaz sayılır. O da faktdır ki, dollar dünya bazarında daha da ucuzlaşacağı təqdirdə ölkənin maliyyə bazarında vəziyyəti idarə etmək üçün Azərbaycanın imkanları var. Lakin problem uzun müddətli olarsa, Mərkəzi Bank ciddi çətinliklərlə üzləşə bilər. Beləliklə, ABŞ-da defolt elan edilsə, nəinki Azərbaycan, əksər dünya ölkələri bundan ziyana düşəcək.
Nahid SALAYEV
