Dünya ölkələri üçün hazırda ən ciddi problemlərdən biri də iqtisadi müstəvidə koronavirus pandemiyası səbəbindən üzləşdikləri tənəzzülü aradan qaldırmaqdır. Qeyd edilən xüsusda Azərbaycan əksər dünya ölkələri ilə müqayisədə daha əlverişli mövqedədir.
Hazırda ölkədə görülən işlər sayəsində koronavirus pandemiyası səbəbindən iqtisadiyyatda qeydə alınan azalma artıq artımla əvəz olunur. Cari ilin ilk yarısının yekunları da göstərir ki, artıq Azərbaycan iqtisadiyyatı tənəzzüldən çıxıb. Dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti hələ də iqtisadi tənəzzüldə olduğu bir vaxtda Azərbaycanda bu ilin ilk 6 ayında ümumi daxili məhsul istehsalı 2,1 faiz artıb. Bu da Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modelinin yeni nümunəvi xarakerə malik olduğunu nümayiş etdirir. Azərbaycan iqtisadiyyatında qeydə alınan artım əsas etibarı ilə qeyri-neft-qaz sektoru hesabına təmin edilir. Belə ki, neft-qaz sektorunda əlavə dəyər cari ilin ilk yarısında 4,7 faiz azaldığı halda, qeyri-neft-qaz sektorunda 5,1 faiz artıb. Sənaye istehsalıda azalmaya əsas səbəb OPEC+ razılaşmasının yerinə yetirilməsi çərçivəsində neft hasilatı həcminin aşağı salınmasıdır. Bununla belə ilin ilk 6 ayında qeyri-neft sənayesi 16,6 faiz artıb. Qeyri-neft sektorunda dinamik artım ixrac həcminin çoxalmasına da müsbət təsir edir. Cari ilin ilk yarısında Azərbaycandan ixrac edilən məhsulların həcmi ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 15 faiz artıb. Qeyri-neft sektoru üzrə ixrac artımı isə 27 faizdən yüksəkdir. Bütün bunlar nəticəsində hesabat dövründə Azərbaycanın xarici ticarətində 3,4 milyard dollarlıq müsbət saldo qeydə alınıb. Bu tendensiyanın qarşıdakı müddət ərzində də davam etməsi gözlənilir. İqtisadi artımda ticarət, nəqliyyat sektoru, kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq, tikinti, informasiya və rabitə, turizm və xidmət sektoru kimi qeyri-neft sektoruna aid sahələr də mühüm rol oynamaqdadır.
Qeyd edilən sahələrin dinamik inkişafında dövlət tərəfindən göstərilən dəstək müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. İqtisadi yüksəliş Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatlarının həcminin yüksəlməsində də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Cari ilin altı ayında ölkənin valyuta ehtiyatları 1 milyard ABŞ dolları həcmində artıb. Bu gün Azərbaycanda valyuta ehtiyatları xarici dövlət borcundan təxminən 6 dəfə çoxdur. Qeyd edilən göstərici baxımından da Azərbaycan dünyada nümunəvi yerlərdən birini tutur. Azərbaycanda həyata keçirilən islahatlar ölkədə şəffaflıq səviyyəsinin yüksəlməsində mühüm rol oynayıb. Məhz aparılan islahatlar nəticəsində 6 ayda vergi və gömrük orqanları nəzərdə tutulandan 1 milyard manatdan artıq vəsait toplayıblar. Biznes qurumları da yaradılan şəffaflıqdan çox məmnundurlar. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov da qeyd edir ki, cari ilin birinci yarısında Azərbaycan iqtisadiyyatında qeydə alınan artım qeyri-neft sektoru hesabına baş verib: “Bu dövrdə qeyri-neft sektorunda 5.1 faiz artım qeydə alınıb, neft-qaz sektorunda, 4.7 faiz azalma müşahidə olunub. Neft-qaz sektorunda azalma eyni zamanda neft-qaz sənayesində qeydə alınıb. Belə ki, neft-qaz sənayesində bu ilin ilk yarısında 3.2 faiz azalma qeydə alınıb. Amma qeyri-neft sənayesində isə 16.6 faiz artım qeydə alınıb. Praktik olaraq rəqəmlərin müqayisəsi göstərir ki, qeyri-neft sektorunda və həm də qeyri-neft sənayesində artım tempi 2021-ci ilin birinci yarısında qeydə alınıb və qorunub saxlanılıb”. Onun fikrincə, amma buna rəğmən bütövlükdə sektorda azalma tempi davam edib : “Sənayedəki azalma neft-qaz sektorundakı azalma hesabına baş verib. Çünki qeyri-neft sənayesində ikirəqəmli artım qeydə alınıb, amma buna rəğmən neft sənayesində müşahidə olunan azalma ümumi sənaye istehsalının azalmasına səbəb olub. Bu, əsas Azərbaycanın OPEC + anlaşması çərçivəsində üzərinə götürdüyü öhdəliklər və buna uyğun neft hasilatının azalması ilə bağlıdır”.
Vüqar Bayramov hesab edir ki, neftin dünya bazar qiymətləri indiki halda məqbul səviyyədədir: “Nəzərə alaq ki, ilin əvvəllərində qiymət heç də yüksək deyildi, orta qiymət də koronavirus pandemiyasından əvvəlki qiymətlə yüksək hesab olunmur. Amma OPEC+ avqust ayından etibarən hasilatın mərhələli şəkildə artımına gedəcək. Bu, onu deməyə əsas verir ki, növbəti aylardan Azərbaycanın neft hasilatının mərhələli şəkildə artması və neft-qaz sənayesindəki azalması tempinin optimallaşdırılması mümkün olacaq”.
Digər ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı Qarabağın reinteqrasiyası və regional kommunikasiyaların açılması perspektivi baxımından yeni miqyas və keyfiyyət dəyişikliyi ərəfəsindədir. Artıq Qarabağda minalardan təmizlənmə yeni vüsət alıb, müasir şəhərsalma prosesi tam sürətlə gedir, “ağıllı yaşayış” məntəqələri, salınır, aqrobiznes, dağ-mədən, tikinti, nəqliyyat-logistika, xidmət sferaları bərpa olunur. İşğaldan azad olunan ərazilərdə yaradılan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları regional ixtisaslaşmanı dərinləşdirməklə, idarəetmənin səmərəliliyinin artırılması və tarixi ədalətin bərpası baxımından əhəmiyyətlidir. Xüsusən, Şərqi-Zəngəzurun nəqliyyat-logistika qovşağı kimi Zəngəzur dəhliz” perspektivi ilə tamamlayıcı olmasınının böyük iqtisadi əhəmiyyəti var. Beynəlxalq valyuta Fondu da bu fonda bəyan edir ki, Azərbaycan hökuməti cəld hərəkətə keçərək, xarici şokların təsirini yumşaldıb. Bundan sonra iqtisadi siyasətin hədəfi özəl sektorun inkişafı, biznes mühitinin daha da yaxşılaşmasıdır. Eyni zamanda idarəetmə və şəffaflıq sahəsində islahatların davam etdirilməsi, həmçinin maliyyəyə çıxışın yaxşılaşması hesabına iqtisadi şaxələnmənin dərinləşməsi də ölkə iqtisadiyyatının inkişafında mühüm rol oynayacaq.
Ramil QULİYEV
