Bu gün dünyada həllini gözləyən başlıca ekoloji problemlərdən biri də səhralaşma və susuzluq problemidir. Azərbaycan da qeyd edilən problemlə üzləşən ölkələr sırasında yer alır. Bəzi hesablamalara görə, operativ tədbirlər görülməzsə, ölkəmizdə səhralaşma prosesi sürətlənə bilər.
Digər tərəfdən içməli, suvarma suyu ilə də bağlı problem özünü göstərir. Son illərdə baş verən iqlim dəyişiklikləri bu sahədə vəziyyəti daha təhlükəli edir, ekosistemə daha ciddi təsir göstərir. Qlobal istiləşmə, eyni zamanda, ekstensiv kənd təsərrüfatı fəaliyyəti, qeyri-rasional suvarma, müasir kənd təsərrüfatı texnologiyasının zəif tətbiqi də məsələyə təsir edir. Ekspertlər hesab edir ki, bu vacib ekoloji problemin həllinə, su çatışmazlığına məruz qalan ərazilərdə fəaliyyətin gücləndirilməsinə daha çox diqqət yönəldilməlidir. Bu fonda ilk növbədə suvarma sistemlərinin qənaətcil əsasda qurulmasına, səhralaşmaya məruz qalan və bu təhlükədə olan ərazilərə suvarma suyunun çatdırılmasına nail olunmalıdır. “Meliorasiya və Su Təsərrüfatı” ASC-nin Suvarma sistemlərinin istismarı şöbəsinin əməkdaşı Qulu Kərimov da bildirir ki, bütün dünyada olduğu kimi, ölkəmizdə də qlobal istiləşmə ilə əlaqədar su ehtiyatlarının azalması müşahidə edilir. O qeyd edir ki, ölkədə su ehtiyatlarının qıtlığı, onların bölgələr üzrə qeyri-müəyyən paylanması və əsas əkinçilik bölgələrində torpaqların şoranlaşmağa meylli olması qurumu zəruri tədbirlər görməyə sövq edib: “Hazırda bütün çətinliklərə baxmayaraq, "Meliorasiya və Su Təsərrüfatı" ASC tərəfindən kənd təsərrüfatı bitkilərinin tələbata uyğun olaraq vaxtında suvarma suyu ilə təmin edilməsi üçün müvafiq tədbirlər görülür. Mingəçevir su anbarında ötən ilə nisbətən 1 milyard kubmetr su yığılıb. Lakin bizim əsas çətinliyimiz Araz su anbarının yerləşdiyi zonadadır. Bu çətinliklərin aradan qaldırılması üçün ASC tərəfindən respublikanın əsas su kanalları olan Yuxarı Şirvan, Yuxarı Qarabağ kanalında suyun bölüşdürülməsi tam nəzarətə götürülüb və hər bir rayona suyun verilməsi ilə bağlı limit qoyulub. Eyni zamanda, Kür çayının aşağı zonasında yerləşən Neftçala və Salyan rayonlarında yaranmış çətinliklərin aradan qaldırılması üçün Mingəçevir su anbarının aşağısında yerləşən nasos stansiyalarına limitlər qoyulub və buna ciddi riayət olunmaqla adıçəkilən rayonlara suyun verilməsi təmin olunub”.
Ölkədə su ehtiyatlarının səmərəli istifadə edilməsi məqsədilə Azərbaycan Prezidentinin 15 aprel 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə baş nazirin müavini Şahin Mustafayevin rəhbərliyi altında komissiya yaradıldığını xatırladan qurum rəsmisi qeyd edir ki, komissiyanın fəaliyyəti çərçivəsində səmərəli istifadənin təmin edilməsi, su təsərrüfatının idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi istiqamətində tədbirlər görülür. Qurum rəsmisi bildirib ki, Arazboyu zonada su təminatında yaranan çətinliyin aradan qaldırılması üçün Mingəçevir su anbarından Yuxarı Qarabağ kanalı vasitəsilə Bəhramtəpə hidroqovşağına saniyədə 25 kub metrdən artıq suyun verilməsi təmin edilib: “Respublikada suvarılan torpaqlara xidmət edən 52 min kilometrə yaxın suvarma kanallarının 73 faizi torpaqməcralı, 5900 kilometri beton üzlüklü, 1514 kilometri nov kanalları, təqribən 6000 kilometrdən artığı isə qapalı boru kəmərləridir. Hər il Cəmiyyətə ayrılmış vəsait hesabına su itkilərinə səbəb olan torpaqməcralı kanalların həcminin azaldılması üçün investisiya əsaslı təmir tədbirləri həyata keçirilir. Yeni nov kanalları çəkilir, beton üzlüklü kanalların yaradılması təmin edilir”.
Amma dünyada iqlim dəyişiklikləri fonunda məsələnin daim xüsusi diqqətdə saxlanması da olduqca vacibdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) son məruzəsində də deyilir ki, iqlim məsələsi, təbii fəlakətlər bundan sonra öz təsirlərini daha çox göstərəcək. Qeyd edilir ki, bunlar iqtisadiyyata və ilk növbədə kənd təsərrüfatına çox böyük ziyan vurur. FAO ekspertləri son on ildə 1970-80-ci illərdə olduğundan orta hesabla ildə üç dəfə çox təbii fəlakətin baş verdiyini qeyd edir. Bununla belə, bu fəlakətlər nəticəsində iqtisadi itkilərin 63 faizi kənd təsərrüfatının payına düşür: “Quraqlıq və aclıq bir çox insanı “iqlim qaçqını”na çevirir. Onlar yaşamaq və qidalanmaq hüquqlarının pozulması ilə bağlı şikayətlə məhkəməyə müraciət edə bilərlər”. Məruzədə deyilir ki, tarixdə heç vaxt əkin-ərzaq sistemləri bugünə qədər görünməmiş bir çox yeni təhdid, o cümlədən böyük yanğınlar, ekstremal hava hadisələri, səhra çəyirtkəsinin miqyaslı hücumları və COVID-19 pandemiyası kimi yeni bioloji təhdidlərlə qarşılaşmamışdı: “2008-2018-ci illər dövründə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə bitkiçilik və heyvandarlıq məhsullarının itkisi şəklində kənd təsərrüfatı sektoruna vurulmuş iqtisadi ziyan 108 milyard dolları keçib. Son on ildə ümumi iqtisadi ziyanı müvafiq olaraq 49 və 30 milyard dollar təşkil edən Asiya və Afrika ölkələri daha çox zərər çəkiblər. Kənd təsərrüfatına ən çox ziyanı quraqlıq vurur, ardından sel, fırtına, çəyirtkə, xəstəliklər və meşə yanğınları kimi zərərvericilər gəlir. Ən az inkişaf etmiş, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə bitkiçilik və heyvandarlıqda itkilərin 34 faizindən çoxu quraqlığın payına düşür”. FAO ekspertləri fəlakətlərin nəticələrinin iqtisadi itkilərin çərçivəsindən çıxdığını və bütövlükdə qida sistemi üçün ciddi təhlükə olduğunu hesab edir. Misal üçün, 2008-2018-ci illərdə ən az inkişaf etmiş, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə bitkiçilik və heyvandarlıqda istehsal itkiləri kalori ilə hesablanaraq ildə 6.9 trilyon kilokalori olaraq qiymətləndirilir. Bu, ildə yeddi milyon yetkinlik yaşında olan insanın itirdiyi kalori sayıdır. Məruzə müəllifləri hökumətləri xarici təsirlərə daha davamlı olacaq kənd təsərrüfatının inkişafına və fəlakət risqlərinin azaldılması layihələrinə investisiya qoymağa çağırır.
Ramil QULİYEV
