Rusiya və Azərbaycan prezidentləri, həmçinin Ermənistan baş naziri tərəfindən yanvarın 11-də Moskvada imzalanmış üçtərəfi saziş Cənubi Qafqaz regionundan kənarda da diqqətlə izlənilir. Xüsusən də Mərkəzi Asiya ölkələri baş verənləri diqqətlə təqib edir. Çünki sazişin icrası Mərkəzi Asiya ölkələri üçün yeni tranzit imkanlarının yaranması deməkdir. Qazaxıstanlı iqtisadçı ekspert Saparbay Jubayev bu xüsusda yeni yaradılan Naxçıvan dəhlizinin Orta Asiyanın geostrateji mövqeyini gücləndirəcəyini vurğulayır.
“Anadolu” agentliyinə müsahibəsində Jubayev qeyd edib ki, Qazaxıstan dünyanın ən böyük quru sərhədi ilə əhatələnən ölkəsidir və onun tranzit yolu Naxçıvan dəhlizi ilə şaxələndirilə bilər. O, Qazaxıstan və Azərbaycanın Xəzər dənizində qarşılıqlı yük gəmilərini qəbul etmək qabiliyyətinə malik limanlara sahib olduqlarını vurğulayıb: “Bu yolla Avropa və Çindən gələn yükləri Rusiya və ya İrandan keçmədən öz aramızda birbaşa daşımaq imkanımız var”. Hazırda Qazaxıstanın Rusiyadan keçərək Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu ilə Avropaya yük daşıdığını bildirən Jubayev deyib: “Naxçıvan dəhlizi ilə Türkiyə, Azərbaycan və Qazaxıstan arasında “Qardaş ölkələr marşrutu” təşkil edilə bilər. Beləliklə, Türkiyənin Orta Asiya və Çinə yolu asanlaşacaq. Bizim də Türkiyə üzərindən Aralıq dənizi və Avropaya çıxış yolumuz genişlənəcək. Ən əsası, türk dövlətləri arasında qarşılıqlı gediş-gəliş artacaq”. Cubayev əlavə edib ki, Naxçıvan dəhlizinin açılması bölgədəki turizm sektoruna əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək. Elə tanınmış rus iqtisadçı Sergey Xestanov da məsələyə bu prizmadan yanaşır. İqtisadçı bildirib ki, məsələ ilə bağlı ən vacib məqamlardan biri bugünədək Azərbaycandan gələn bütün beynəlxalq və regional nəqliyyat dəhlizlərinin yalnız Gürcüstandan keçməsidir. İndi isə alternativ variantlar üzərində işlərə başlanılıb: “Nəqliyyat dəhlizləri arasında rəqabət hələ heç kimə mane olmayıb. Hətta deyərdim ki, faydalıdır. Çünki alternativ variantların olduğu bir yerdə rəqabət də olur və tranzitin qiyməti dəyişir. Əlbəttə ki, tranzit tərəflərindən hansınınsa gəlirləri azalacaq. Lakin bu hal gələcəkdə onun xidmətlərinə olan tələbatın artması ilə kompensasiya edilə bilər. Bu isə o deməkdir ki, yüklərin yeni yollarla daşınmasından həm Gürcüstan, həm də Azərbaycan qazanacaq”. Ekspert qeyd edib ki, yeni dəhliz Azərbaycan istehsalçıları üçün Türkiyə və Avropa bazarlarına yeni çıxış imkanları yaradacaq. Lakin bunun üçün tam olaraq elektron gömrük qeydiyyatı sisteminə keçilməsi vacibdir. Bu və digər tələblərin yerinə yetirilməsi şərtilə, inteqrasiya bütün tərəflərin, o cümlədən də Ermənistanın maraqlarına uyğundur: “Kiçik erməni iqtisadiyyatının daha böyük bazarlara inteqrasiyası bu ölkəyə yalnız fayda gətirəcək. Ən azı ona görə ki, bir qayda olaraq, ticarət tərəfdaşı ilə savaşmırlar, müharibə etmirlər. Nəzərdə tutulan layihələrin reallaşdırılması bölgədə sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edəcək”. Ekspert Mərkəzi Asiya ölkələri və Türkiyə arasında Naxçıvan dəhlizi vasitəsilə ticarət dövriyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə artacağını proqnozlaşdırır. O hesab edir ki, Naxçıvanla nəqliyyat kommunikasiya sisteminin qurulması həm də məsafə və dolayısı ilə yüklərin çatdırılma sürəti baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Araşdırmalar da göstırir ki, gələcəkdə Naxçıvan ərazisindən keçəcək quru yolu xətləri Bakı-Tiflis-Qars dəmiryolu xəttindən 1.7 dəfə, yəni 343 kilometr az olmaqla daşınmaların xərcini və müddətini azaldacaq. Naxçıvan nəqliyyat qovşağı bu fonda daha cəlbedici olmaqla Mərkəzi Asiya və Avropa arasında körpü rolunu oynayacaq. Quru yolun bərpası ilə beynəlxalq yüklərin layihəsi planlaşdırılan Qars-İğdır-Naxçıvan dəmiryol xətlərinə qoşularaq Avropaya daşınması ilə Azərbaycandan Türkiyəyə yükdaşımaları asanlaşacaq. Nəticədə Azərbaycandan ixrac edilən məhsulların nəqliyyat xərcləri azalacaq və Naxçıvanın beynəlxalq logistika qovşağı olaraq Ağrı, Ərdahan, İğdır və Qars şəhərlərini əhatə edən Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsi başda olmaqla, bütün Türkiyə ilə ticarət əlaqələri daha da genişlənəcək. Bu zaman Mərkəzi Asiya ölkələri üçün də yüklərini məhz Naxçıvan üzərindən çatdırmaq daha cəlbedici olacaq. Çünki 10 noyabr 2020-ci il sazişinə qədər Azərbaycanın digər regionları ilə Naxçıvan arasındakı birbaşa nəqliyyat əlaqəsi sadəcə hava yolları vasitəsilə mümkün idi ki, bu nəqliyyat dəhlizinin açılması ilə bu bahalı nəqliyyat vasitəsinə daha ucuz, eləcə də daha çox ixrac-idxal həcmi qazandıra biləcək alternativ olan avtomobil, dəmir yolu xətlərinin çəkilməsi üçün imkan yaranıb. Bunu Azərbaycandan kənarda, o cümlədən Mərkəzi Asiyada da diqqətlə izləyirlər.
Samirə SƏFƏROVA
