Aparılan hesablamalar göstərir ki, 2021-ci ildə qlobal təbii qaz tələbatı əhəmiyyətli dərəcədə artacaq. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin proqnozuna görə, cari ildə qlobal qaz tələbatı keçən ilə nisbətən 110 milyard kubmetr artacaq. Xüsusilə 2020-ci ilin dekabr ayından etibarən soyuq hava şəraitinin təsiri ilə təbii qaza olan tələbat artmağa başlayıb. İlin əvvəlində Asiya və Avropada havaların soyuq keçməsi və azalan qaz ehtiyatları səbəbindən təbii qaz qiymətləri yüksəlib. Belə ki, Asiya bazarında maye qaz (LNG) qiymətləri 2011-ci ildə baş verən Fukuşima nüvə qəzasından sonra ən yüksək səviyyəyə çatıb: “Buna baxmayaraq, qlobal qaz bazarındakı qeyri-müəyyənliklərin tələbata təsir göstərməkdə davam edəcəyi gözlənilir. Qlobal təbii qaz tələbatının bu il 2020-ci ilə nisbətən 2,8 faiz (110 milyard kubmetr) artaraq 4,02 trilyon kubmetr olacağı proqnozlaşdırılır. Gözlənilən tələbat artımı 2009-cu il maliyyə böhranından sonra 2010-cu ildə yaşanan 7,5 faizlik artımdan xeyli aşağıdadır. Afrika, Asiya, Cənubi Amerika və Yaxın Şərqdəki inkişaf etməkdə olan bazarların builki qaz tələbatında əsas rol oynayacağı və artımda 70 faizlik paya sahib olacağı proqnozlaşdırılır”. Bütün bunlar qaz ixracatçısı kimi Azərbaycana da təsir edəcək.
Bu fonda xatırladaq ki, Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şahdəniz” yatağının üçüncü fazasının reallaşdırılması Azərbaycanın artıq dünya qaz bazarında mühüm bir yer tutmasına zəmin yaradır. Qaz hasilatının ildə-ilə artması ölkəyə həm daxili tələbatının ödənilməsini, həm də yeni ixrac bazarlarına çıxışını təmin edir.
Ölkənin qaz ehtiyatları isə tək “Şahdəniz” yatağı ilə məhdudlaşmır. Son illərdə aşkar olunmuş “Abşeron” və “Ümid” yataqları və Xəzərdə yerləşən digər perspektiv strukturlar gələcəkdə respublikada qaz hasilatının kəskin artacağı haqda danışmağa imkan verir. Bu ifadələr və proqnozlar əsassız deyil və konkret rəqəmlərlə təsdiqlənir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən "Babək", "Naxçıvan", "Zəfər-Məşəl", "Araz-Alov-Şərq" və "Şəfəq-Asiman" perspektiv strukturlarından ilkin çıxarıla biləcək qaz ehtiyatları 2,2 trliyon kubmetr həcmində qiymətləndirilir. Azərbaycan qazı bunlar fonunda Avropaya “Cənub Qaz Dəhlizi” çərçivəsində çatdırılır. Azərbaycanda yeni yataqların açılması və böyük potensiala malik olan bir sıra perspektiv strukturları mövcudluğu ölkədə qaz hasilatının artırılması üçün şərait yaradır. Bundan başqa, bir sıra ölkələr Azərbaycan vasitəsilə qazını dünya bazarlarına çıxarmağı düşünür. Bura ilk növbədə Türkmənistan aiddir. Xatırladaq ki, bu günlərdə Azərbaycanla Türkmənistan arasında Xəzər dənizində "Dostluq" yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycan və Türkmənistan arasında "Dostluq" yatağı ilə bağlı əldə olunmuş razılaşma bölgənin dayanıqlı inkişaf xəttinin formalaşdırılması üçün də çox ciddi təkan olacaq. Belə ki, həm Azərbaycan, həm də Türkmənistan kifayət qədər güclü iqtisadi resurslara malik dövlətlərdir. "Dostluq" yatağının birgə istismarı həm Azərbaycan, həm də Türkmənistan iqtisadiyyatına böyük töhfələr verəcək. Azərbaycanın enerji yataqlarının kəşf olunması və istismarı sahəsində çox böyük təcrübəsi var. Bu razılaşma nəticəsində Türkmənistan Azərbaycanın təcrübəsindən, eləcə də Azərbaycan vasitəsilə xarici investorların cəlb olunması, yeni yataqların işlənməsi üçün müasir texnologiyaların tətbiq imkanlarından yararlanacaq. Gələcəkdə iki ölkə yeni yataqların kəşf olunması və birlikdə istismarı istiqamətində böyük işlər görəcək. Türkmənistan bunlar fonunda Azərbaycanın qurucusu olduğu TANAP və TAP layihələrinə qoşulacaq və öz iqtisadiyyatını daha da gücləndirmiş olacaq. Bunun üçün “Transxəzər” kəmərinin çəkilişi gündəmdədir. Amma bu kəmər olmadan da Azərbaycan türkmən qazını tranzit ölkə kimi Avropaya ötürə bilər. Rusiyalı politoloq Vladislav Kondratyev də bunu mümkün sayır. O, istənilən birgə layihənin ölkələri bir-birinə daha da yaxınlaşdırdığını diqqətə çatdırır. Odur ki, ekspert Azərbaycanla Türkmənistan arasında, o cümlədən hasil olunan karbohidrogenlərin nəqli məsələsində də qarşılıqlı anlaşmanın daha çox olacağını bildirib. “Transxəzər” boru kəmərinə gəldikdə isə, ekspertin fikrincə, burada irəliyə doğru addım atılacağını gözləmək olar: “Ancaq həm Azərbaycanın, həm də Türkmənistanın Xəzər dənizinin dibindən çıxarılan karbohidrogenin nəqli üçün bir çox magistral xəttinin olduğunu nəzərə almalıyıq. Qərb ekspert dairələri Azərbaycan və Türkmənistanın Xəzərin dibi boyunca kiçik birləşdirici boru kəmərləri çəkə biləcəyi fikrində idi. Bu, əlbəttə ki, “Transxəzər” boru kəməri olmasa da, ancaq yenə də ölkələri bir-birinə bağlayacaq magistraldır. Ola bilsin ki, gücü daha az olacaq, lakin dövlətlər öz mövcud neft-qaz infrastrukturlarını birləşdirə biləcəklər”.
Ekspertin sözlərinə görə, burada əsas məsələ ekologiyadır: “Ancaq heç kim boru kəmərinin tikintisinə şiddətlə qarşı çıxmayacaq. Çətin günlər artıq geridə qaldı. Mən SSRİ-nin dağılmasından sonrakı ilk onilliyi nəzərdə tuturam. Gərginlik artmayacaq, müəyyən uzun bir proseduru gözləmək lazım gələcək”.
Tahir TAĞIYEV
