Dünya iqtisadiyyatı davam edən koronavirus pandemiyası səbəbindən hələ də ciddi çətinliklər yaşayır. Xüsusilə Qərb ölkələrinin bu durumda daha ciddi problemlərlə üzləşdiyi müşahidə edilir. Məsələn, bu il avrozonadakı 19 ölkənin məcmu büdcə kəsiri əvvəlki ilə nisbətən 10 dəfə artaraq 976 milyard avro, yaxud ÜDM-nin 8,9 faizi qədər təşkil edəcək. Buna səbəb koronavirus pandemiyası ilə bağlı həyata keçirilən təcili tədbirlərdir.
Avropa Mərkəzi Bankının məlumatına görə, bundan əvvəlki bənzər hal 2010-cu ildə avrozonanın büdcə kəsiri ÜDM-nin 6,6 faizinə çatarkən baş vermişdi. “Uni Credit” şirkətinin eksperti Marko Vallinin sözlərinə görə, iqtisadiyyatı dəstəkləmək, uzunmüddətli ziyanı yumşaltmaq üçün hökumətlərin zəruri məsrəflər çəkməkdən savayı çarəsi qalmayıb. Xatırladaq ki, daha əvvəl Avropa Komissiyasındakı iqtisadiyyat komissarı Paolo Centilioni pandemiyanın səbəb olduğu resessiyanın avrozonaya təhlükə yaratdığını, hazırkı tənəzzül nəticəsində avrozona ölkələri arasındakı iqtisadi inkişaf fərqlərinin daha da artdığını bildirmişdi. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı olan ABŞ-da da vəziyyət yaxşı deyil. 2020-ci maliyyə ilində ABŞ-ın büdcə kəsiri hökumətin fevral ayında ölkəni tənəzzülə uğradan koronavirusla mübarizə aparması səbəbindən rekord həddə - 3,1 trilyon dollara yüksəlib. Pandemiya və ABŞ iqtisadiyyatının dəstəklənməsi üzrə səylər, eləcə də müəssisələrin bağlanması və işdən çıxarılmalar fonunda büdcə gəlirlərinin azalması nəticəsində dövlət xərclərinin artması büdcə kəsirini artırıb. ÜDM-ə nisbətən faiz göstəricisində kəsir 2020-ci maliyyə ilində 16,1%-ə yüksəlib. Bu da ABŞ hökumətinin İkinci Dünya müharibəsini sona çatdırmaq üçün kütləvi hərbi əməliyyatları maliyyələşdirdiyi vaxtdan, 1945-ci ildən bəri ən yüksək səviyyə deməkdir. Federal hökumətin büdcəsinə daxilolmalar öncəki ilə nisbətən 1% azalaraq 3,4 trilyon dollar təşkil edib, azalma əsasən koronavirusun bütün ölkəyə yayılmağa başladığı mart ayından bəri daha qabarıq görünür. Hökumətin xərcləri dövlətin kiçik müəssisələrə verdiyi kreditlər, işsizlik müavinətlərinin artırılması və ABŞ ailələrinə stimullaşdırıcı ödənişlər fonunda 47% artaraq rekord həddə, 6,5 trilyon dollara çatıb. Dövlət borcu 2020-ci maliyyə ilinin əvvəlindəki 16,8 trilyon dollardan sentyabr ayının sonunda 21 trilyon dollara yüksələrək 25% artıb. Büdcə məsuliyyəti komitəsinin məlumatlarına görə, dövlət borcu ÜDM-in 102 faizinə çatıb və 70 ildən çox müddətdə ilk dəfə bir tam maliyyə ilində iqtisadiyyatın həcmini üstələyib.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva isə qeyd edir ki, bütün dünyada durum pisləşir. Onun sözlərinə görə, koronavirus pandemiyasının doğurduğu böhran nəticəsində qarşıdakı 5 il ərzində dünyada istehsalat 28 trilyon dollar həcmində tənəzzülə uğrayacaq. Cari ildə dünya ÜDM-nin 4,4 faiz azalacağını da xatırladan təşkilat rəhbəri daha sonra qeyd edib ki, pandemiya başlayandan 9 ay sonra biz hələ də bir milyondan artıq insan həyatına başa gələn, iqtisadiyyatda da geriləmə yaradaraq az gəlirli ölkələrdə işsizliyin, yoxsulluğun kəskin artmasına, “itən nəsil”in ortaya çıxması ehtimalına səbəb olan bu böhranın zülmətində çabalayırıq: "Son aylar mənzərə bir qədər nikbin olsa da, Böyük Tənəzzül vaxtlarından bu yana ən böyük dünya resessiyası barədə proqnozumuzu qüvvədə saxlayırıq. Proqnozlara görə, 2021-ci ildə məcmu dövlət borcları ÜDM-in 100 faizi kimi görünməmiş həddə çatacaq. Bu, qismən böhrana qarşı tədbirlərlə, dirçəlməyi təmin etməyən ölkələrin çəkməli olduğu məsrəflərlə bağlıdır. Bu problemin orta perspektivdə həll edilib-edilməyəcəyi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dünya Bankının baş iqtisadçısı Karmen Reynhart da bədbin fikirlər səsləndirir: “Koronavirus pandemiyası qlobal tənəzzülə səbəb oldu və indi də maliyyə böhranına səbəb ola bilər”. Onun fikrincə, vəziyyət tədricən əhəmiyyətli maliyyə nəticələri ilə genişmiqyaslı iqtisadi böhrana çevrilib: “Bir çox ölkələrin tətbiq etdiyi iqtisadiyyata kütləvi miqdarda vəsait axıdılması ən dayanıqlı yol deyil. Bu səbəbdən dövlətlər borc böhranları ilə qarşılaşa bilərlər. Qarşıda uzun yol var”.
Dünya dövlətləri ilə müqayisədə Azərbaycanda iqtisadi durum daha yaxşıdır. Məsələn, bu il büdcə kəsiri heç 400 milyin dollara da çatmır. Xarici borc isə ÜDM-nin 20%-i civarındadır. Bu il iyulun 1-nə Azərbaycanın dövlət borcu 16 682,6 milyon manat təşkil edib ki, bu da ilin əvvəli ilə müqayisədə 1,1% azdır. Azərbaycan xarici borcu artıq daxili borcla əvəzləyir. Bu da Azərbaycana mühüm üstünlüklər qazandırır. Belə ki, daxili borc manatla götürülür və onun qaytarılması daha asandır. Hazırda dövlət borcunun ümumi daxili məhsula nisbəti 24,5%-dir və bu da ən aşağı göstəricilərdəndir. Dövlət borcu strategiyasında 2025-ci ildə dövlət borcunun ümumi daxili məhsula nisbətinin 12%-ə endirilməsi nəzərdə tutulur. Azərbaycanın ÜDM-ə nisbətdə aşağı borc səviyyəsi və yüksək strateji valyuta ehtiyatları ölkəmizin əsas üstünlüyüdür. Belə ki, ölkə 52 milyard dollar həcmində valyuta ehtiyatlarına sahibdir. Halbuki, xarici borcun miqdarı cəmi 8,7 milyard dollardır. Bu da o deməkdir ki, dünya iqtisadiyyatında baş verənlər Azərbaycana ciddi təsir etməyəcək.
Samirə SƏFƏROVA
