Mil­li mət­bua­tı­mız mil­li mü­ba­ri­zə ta­ri­xi­miz­dir

Mil­li mət­bua­tı­mı­zın bay­ra­mı söz ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın, fi­kir və dü­şün­cə sə­nət­kar­lı­ğı­nın bay­ra­mı­dır. Sö­zü­mü­zün ta­ri­xi isə özü­müz və özü­lü­müz qə­dər də­rin­dir. Hə­lə mil­li mət­bua­tı­mı­zın ya­ran­ma­sın­dan əv­vəl Azər­bay­can ic­ti­mai fi­kir ta­ri­xi min il­dən çox döv­rü əha­tə edən bö­yük bir tə­ka­mül yo­lu keç­miş və söz ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın mi­sil­siz ənə­nə­lə­ri­ni ya­rat­mış­dır.

Də­də Qor­qud qo­pu­zu­nun sə­da­sın­dan do­ğub, Ni­za­mi, Nə­si­mi, Fü­zu­li ki­mi söz dü­ha­la­rı­nın ci­la­sın­dan ke­çən və Mir­zə Fə­tə­li ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da ar­tıq mil­li ide­ya­nın ifa­də­çi­si sə­viy­yə­si­nə yük­sə­lən Azər­bay­can sö­zü məhz Hə­sən bəy Zər­da­bi­nin "Əkin­çi"si tim­sa­lın­da "ma­te­ri­al­laş­dı" və mil­li mət­bua­tı­mı­zın ilk nü­mu­nə­si­ni ər­sə­yə gə­tir­di. Əş­ya­la­rın ad­lan­dı­rıl­ma­sın­dan baş­la­yıb, mil­li ide­ya­nı ye­tiş­dir­mə­yə qə­dər yük­sə­lən mil­li söz XIX əsr maa­rif­çi­lə­ri­mi­zin fi­kir və dü­şün­cə­lə­rin­də yet­kin­lə­şən mil­li ideo­lo­gi­yam­zı ic­ti­mai şüu­run apa­rı­cı qüv­və­si­nə çe­vi­rə bil­di. Söz­dən dü­şün­cə­lə­rə ho­pa­raq, ora­dan da əməl­lə­rə ke­çən mil­li ic­ti­mai şü­ur isə ilk mil­li döv­lə­tin ya­ran­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xar­ma­sı ilə da­hi Fü­zu­li­nin vəsf et­di­yi "Əla­həz­rət Söz"ün qüd­rə­ti­ni və tən­tə­nə­si­ni nü­ma­yiş et­dir­di. Mil­li mət­bua­tı­mız sö­zün və söz sə­nət­kar­lı­ğı­mı­zın öz funk­si­ya­sın­da ən yük­sək əmə­li nə­ti­cə­lə­rə gə­ti­rib çı­xar­dı­ğı bu uzun yo­lun ye­ni dövr mər­hə­lə­si­dir.

Mil­li mət­bua­tı­mı­zın ya­ran­dı­ğı dövr ta­rix üçün də ye­ni bir dövr idi. Bu, Sö­zün sen­ti­men­tal və ru­ha­ni his­siy­yat­la­rın  təs­vi­rin­dən re­al hə­yat dü­şün­cə­lə­ri­nin ifa­də­çi­si­nə çev­ril­di­yi, mi­fik qəh­rə­man­lı­ğı göy­lə­rə yük­səl­dən mü­cər­rəd sa­ray poe­ti­ka­sın­dan in­san­la­rın dü­şün­cə­si­nə nü­fuz et­mək­lə ic­ti­mai şüu­ru tək­mil­ləş­di­rən, mil­li dün­ya­gö­rü­şü­nü for­ma­laş­ma­ğa is­ti­qa­mət­lən­di­rən və bu­nun­la da söz ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na ic­ti­mai-si­ya­si ça­lar­lar gə­ti­rən rea­list  ya­ra­dı­cı­lıq mər­hə­lə­si­nə keç­di­yi bir dövr idi. Söz və fi­kir ta­ri­xi­mi­zin bu mər­hə­lə­si mü­ba­ri­zə, tə­ka­mül və qə­lə­bə­lər döv­rü­dür. İlk mət­bu or­qa­nı­mız "Əkin­çi"nin işıq üzü gör­mə­sin­dən dər­hal son­ra bir-bi­ri­nin ar­dın­ca açı­lan qə­zet­lə­ri­miz ağır təz­yiq­lər­lə üz­lə­şə­rək qı­sa müd­dət­dən son­ra bağ­lan­ma­lı olur­du­lar. Bu­na bax­ma­ya­raq, "Əkin­çi","Zi­ya", "Kəş­kül", "Kas­pi" ki­mi mət­bu or­qan­la­rı­mız ic­ti­mai-si­ya­si şüu­run in­ki­şa­fı­na əhə­miy­yət­li tə­kan ver­di­lər, in­san­la­rın ye­ni hə­yat ide­al­la­rı uğ­run­da mü­ba­ri­zə­si­nə yol aça bil­di­lər. Hə­sən bəy Zər­da­bi, Sə­id və Cə­lal Ün­si­za­də­lər, Se­yid Əzim Şir­va­ni, Sul­tan Mə­cid Qə­ni­za­də, Fi­ru­din bəy Kö­çər­li, Məm­məd Kən­gər­li ki­mi mil­li ide­ya da­şı­yı­cı­la­rı­mız mil­li mət­bua­tı­mı­zın mək­təb və ənə­nə­si­ni ya­rat­ma­ğa na­il ola bil­di­lər. Heç tə­sa­dü­fi de­yil ki, o za­man­kı na­şir­lər və qə­zet­çi­lər pe­şə ba­xı­mın­dan jur­na­list de­yil­di­lər, la­kin mət­bu­at on­lar üçün xal­qın, mil­lə­tin şüu­ru­na çat­dır­maq is­tə­dik­lə­ri mü­tə­rəq­qi ide­ya­la­rın ya­yıl­ma­sı­na və key­fiy­yət­cə ye­ni bir cə­miy­yə­tin ya­ran­ma­sı­na na­il ol­maq yö­nün­də is­ti­fa­də edə bi­lə­cək­lə­ri ən müa­sir va­si­tə idi. Ona gö­rə də XIX əsr zi­ya­lı­la­rı­mı­zın, de­mək olar ki, ha­mı­sı­nın hə­ya­tı mət­bu­at­la sıx bağ­lı idi. XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də isə Cə­lil Məm­məd­qu­lu­za­də, Ömər Fa­iq Ne­man­za­də, Üze­yir Ha­cı­bəy­li və di­gər zi­ya­lı­la­rı­mız bu ənə­nə­ni da­vam et­di­rə­rək "Şər­qi-Rus", "Hə­yat", "Açıq söz", "Mol­la Nəs­rəd­din" və di­gər məş­hur mət­bu or­qan­la­rı­mı­zı ya­rat­maq­la ar­tıq möh­kəm­lən­mək­də olan mil­li şüu­ru döv­lət­çi­lik şüu­ru­na yük­səl­də bil­di­lər. Məhz bu in­san­la­rın fə­da­kar­lı­ğı və əzm­kar­lı­ğı sa­yə­sin­də Azər­bay­can mil­li şüu­ru elə ye­ni döv­rün baş­lan­ğı­cın­da özü­nün in­ti­bah mər­hə­lə­si­nə yük­səl­di və ta­rix­də ilk türk cum­hu­riy­yə­ti­ni - azad in­san və de­mok­ra­tik cə­miy­yət nü­mu­nə­si­ni ya­ra­da bil­di. Möv­cud ol­du­ğu qı­sa za­man kə­si­yin­də "İn­san­la­ra hür­riy­yət, Mil­lət­lə­rə is­tiq­lal" bə­yan et­miş ilk mil­li Cum­hu­riy­yə­ti­miz­də mil­li mət­bua­tı­mız azad­lıq coş­qu­su ilə yük­səl­di, bö­yü­dü və gənc döv­lət­də sü­rət­li qu­ru­cu­luq və ya­ra­dı­cı­lıq ma­ra­fo­nu­na əvəz­siz töh­fə­lər ver­di. 1920-ci il­də müs­tə­qil­li­yi­mi­zə son qo­yan im­pe­ri­ya mil­li mət­bua­tı­mı­zın da müs­tə­qil­li­yi­nə son qoy­du. Im­pe­ri­ya nə­za­rə­ti al­tın­da ya­ra­nan ye­ni so­vet mət­bua­tı isə yal­nız bol­şe­vik ideo­lo­gi­ya­sı­nın im­kan ver­di­yi özü­nə­məx­sus for­mat­da möv­cud ola bi­lər­di. Bu­na bax­ma­ya­raq, mil­li mət­bua­tı­mız mü­ba­ri­zə yo­lun­dan dön­mə­di. ic­ti­mai-si­ya­si ha­di­sə­lə­rə ob­yek­tiv mü­na­si­bət bil­dir­mə­yin müm­kün ol­ma­dı­ğı ən çə­tin za­man­lar­da be­lə mil­li mət­bua­tı­mız öz səy­lə­ri­ni əha­li­nin sa­vad­lan­ma­sı, mil­li mə­də­ni də­yər­lə­ri­mi­zin qo­run­ma­sı və ən baş­lı­ca­sı isə doğ­ma ana di­li­mi­zin ədə­bi dil ki­mi tək­mil­ləş­mə­si işi­nə yö­nəlt­di. Mil­li-mə­də­ni sər­vət­lə­ri­mi­zin, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­mi­zin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı­na mi­sil­siz xid­mət­lər gös­tər­di.

1991-ci il­də döv­lət müs­tə­qil­li­yi­mi­zin bər­pa­sı Hə­sən bəy Zər­da­bi­dən gə­lən keş­mə­keş­li mil­li mət­bu­at yo­lu­nu ye­ni­dən işıq­lan­dır­dı və ar­tıq on­lar­la de­yil, yüz­lər­lə mət­bu or­qan mil­lə­tin azad­lıq coş­qu­sun­dan do­ğan əzm­kar­lıq­la ye­ni cə­miy­yət qu­ru­cu­lu­ğu­na qo­şul­du. 1998-ci ilin av­qus­tun­da ümum­mil­li li­de­ri­miz Hey­dər Əli­ye­vin mət­bu­at üzə­rin­də sen­zu­ra­nın ləğv olun­ma­sı haq­qın­da ta­ri­xi Fər­ma­nı isə mil­li mət­bua­tı­mı­zı əbə­di azad­lı­ğa qo­vuş­dur­du, onun in­ki­şaf yo­lun­da in­tə­ha­sız üfüq­lər aç­dı. Pre­zi­dent Hey­dər Əli­ye­vin mət­bua­ta özəl mü­na­si­bə­ti, mət­bu­at nü­ma­yən­də­lə­ri­nə qar­şı son­suz sə­mi­miy­yə­ti və qay­ğı­keş­li­yi elan olun­muş müs­tə­qil­li­yin hə­lə ki­fa­yət qə­dər möh­kəm­lən­mə­di­yi bir dövr­də mil­li mət­bua­tı­mı­zı döv­lət qu­ru­cu­lu­ğu iş­lə­ri­nə töh­fə­lər ver­mə­yə sövq edir­di. La­kin bir tə­rəf­dən, öl­kə­də hökm sü­rən mü­ha­ri­bə şə­rai­ti və di­gər tə­rəf­dən,ya­ran­maq­da olan ye­ni iq­ti­sa­di mü­na­si­bət­lər çər­çi­və­sin­də mad­di və­sa­it ça­tış­maz­lı­ğı­mil­li mət­bua­tı­mı­zın sər­bəst in­ki­şa­fı­nı müm­kün­süz edir­di. Ca­ri is­teh­sal fəa­liy­yə­ti üçün mət­bu or­qan­la­rı­nın döv­lət qu­rum­la­rı­na ya­ran­mış kül­li miq­dar­da borc­la­rı çox­say­lı qə­zet və jur­nal­la­rı bağ­lan­maq təh­lü­kə­si qar­şı­sın­da qoy­muş­du. Ən çə­tin za­man­lar­da mil­li mət­bua­tı­mı­za xü­su­si tə­əs­süb­keş­lik­lə ya­na­şan Hey­dər Əli­yev o za­man da mil­li mət­bua­ta döv­lət qay­ğı­sı­nın uni­kal nü­mu­nə­si­ni ya­rat­dı. Döv­lət baş­çı­sı­nın bu borc­la­rın si­lin­mə­si haq­qın­da sə­rən­ca­mı mət­bu or­qan­la­rı­na öz fəa­liy­yə­ti­ni da­vam et­dir­mək üçün ye­ni və da­ha ge­niş für­sət­lər ya­rat­dı. Ye­ni ic­ti­mai-si­ya­si şə­ra­it­də mey­da­na çı­xan fi­kir plü­ra­liz­mi­nin, çox­say­lı par­ti­ya və qrup mə­na­fe­lə­ri­nin, mət­bua­ta xa­ri­ci və da­xi­li tə­sir cəhd­lə­ri­nin bir-bi­ri­nə qa­rış­dı­ğı mü­rək­kəb, la­kin ki­fa­yət qə­dər ge­niş bir rə­qa­bət mey­da­nın­da mil­li mət­bua­tı­mız "çə­kiş­mək­lə bər­kiş­mək" mər­hə­lə­si­ni də ya­şa­dı.

Ən müa­sir döv­rü­müz­də isə Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin mət­bua­ta mü­na­si­bət­də sər­gi­lə­di­yi sə­mi­mi dost­luq mü­na­si­bət­lə­ri mil­li mət­bua­tı və mət­bu­at nü­ma­yən­də­lə­ri­ni döv­lət­çi­lik mə­na­fe­yi na­mi­nə ümum­mil­li ma­raq­lar ət­ra­fın­da bir­ləş­mə­yə, xal­qın mə­na­fe­yi­nə xid­mət et­mə­yə sə­fər­bər et­mək­də­dir. Bu gün Azər­bay­can söz və fi­kir azad­lı­ğı­nın tam bər­qə­rar ol­du­ğu, hər bir və­tən­da­şın is­tə­ni­lən mət­bu­at or­qa­nı­na ma­neə­siz çı­xı­şı­nın tə­min olun­du­ğu bir mə­kan­dır. Əha­li­nin 75%-nin in­ter­net is­ti­fa­də­çi­si ol­du­ğu bir cə­miy­yət­də ye­ni tex­no­lo­gi­ya­la­ra əsas­la­nan elek­tron küt­lə­vi in­for­ma­si­ya va­si­tə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı mət­bua­tın da­ha çe­vik, da­ha ope­ra­tiv fəa­liy­yət gös­tər­mə­si üçün ide­al şə­rai­ti tə­min edir. La­kin mü­ba­ri­zə da­vam edir. Çağ­daş döv­rü­müz­də ya­ran­mış sər­bəst­lik­dən sui-is­ti­fa­də et­mə­yə ça­lı­şa­raq, döv­lət­çi­li­yi­miz əley­hi­nə giz­li-aş­kar fəa­liy­yət gös­tə­rən bir sı­ra xa­ri­ci təş­ki­lat­la­rın və 5-ci ko­lon nü­ma­yən­də­lə­ri­nin bə­zi mət­bu­at or­qan­la­rı­nı öz tə­si­ri dai­rə­si­nə sal­maq cəhd­lə­ri bu gü­nü­mü­zün da­nıl­maz re­al­lı­ğı­dır. Bey­nəl­xalq are­na­da öz mil­li ma­raq­la­rı­nı qo­ru­maq­la müs­tə­qil si­ya­sət ye­rit­mə­yə cəhd edən ye­ni nə­sil döv­lət­lə­ri üçün xa­rak­te­rik olan bu hal öl­kə­miz­də də mü­şa­hi­də olu­nur. Bu­nun sə­bəb­lə­ri də bəl­li­dir. Əs­lin­də, dün­ya si­ya­sə­ti­nin ci­lo­vu­nu öz əl­lə­rin­də sax­la­ma­ğa ça­lı­şan güc sa­hib­lə­ri ye­ni in­ki­şaf mər­hə­lə­si­nə qə­dəm qoy­muş öl­kə­lər haq­qın­da bey­nəl­xalq mət­bu­at­da de­zin­for­ma­si­ya­lar yay­maq­la hə­min döv­lət­lə­ri müs­tə­qil si­ya­sət yü­rüt­mək­dən çə­kin­dir­mə­yə və be­lə­lik­lə də öz­lə­ri­nin si­ya­si tə­sir dai­rə­lə­rin­də sax­la­ma­ğa ça­lı­şır­lar. Yer­li-yer­siz öl­kə­miz­də mət­bu­at azad­lı­ğı­nın möv­cud­lu­ğu­na köl­gə sal­maq is­tə­yən bə­zi bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın vax­ta­şı­rı hü­cum­la­rı da məhz bu məq­sə­də xid­mət edir. La­kin be­lə cəhd­lə­rin əv­vəl-axır uğur­suz­lu­ğa məh­kum ola­ca­ğı ar­tıq heç kim­də şüb­hə do­ğur­mur. Çün­ki ötən il­lər ər­zin­də Azər­bay­can­da  döv­lət-mət­bu­at-cə­miy­yət üç­bu­ca­ğı­nın elə bir kons­truk­tiv kon­fi­qu­ra­si­ya­sı for­ma­laş­mış­dır ki, bu qar­şı­lıq­lı mü­na­si­bət­lər sis­te­min­də Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil­li­yi­nin qo­run­ma­sı, Azər­bay­can xal­qı­nın mə­na­fe­yi­nin və mil­li ma­raq­la­rı­nın mü­da­fiə edil­mə­si bü­tün tə­rəf­lər üçün prio­ri­tet he­sab olu­nur. Möv­cud mü­na­si­bət­lər sis­te­mi hər bir və­tən­da­şın fər­di ma­raq­la­rın­dan, hü­quq və və­zi­fə­lə­rin­dən baş­la­ya­raq döv­lə­tin mil­li ma­raq­la­rı­na və və­tən­daş qar­şı­sın­da öh­də­lik­lə­ri­nə qə­dər ic­ti­mai-si­ya­si hə­ya­tın bü­tün sə­viy­yə­lə­rin­də qar­şı­lıq­lı eti­ma­dı özün­də eh­ti­va edir. Məhz be­lə bir mü­na­si­bət­lər sis­te­mi döv­lət-cə­miy­yət vəh­də­ti­nin tə­mə­li­ni təş­kil edir. Döv­lət­lə xalq ara­sın­da hökm sü­rən vəh­dət isə öz növ­bə­sin­də Azər­bay­can müs­tə­qil­li­yi­ni əbə­di, dön­məz və sar­sıl­maz edən baş­lı­ca amil­dir. Azad cə­miy­yət və güc­lü döv­lət tan­de­mi­nin dö­ğur­du­ğu bu vəh­də­tin da­ha da möh­kəm­lən­mə­sin­də mil­li mət­bua­tı­mı­zın ro­lu həl­le­di­ci­dir.

Ca­van­şir FEY­Zİ­YEV
Fəl­sə­fə dok­to­ru, mil­lət və­ki­li
Azər­bay­can Mət­bu­at Şu­ra­sı İda­rə He­yə­ti­nin üz­vü