Alfred Nobel 1833-cü il oktyabr ayının 21-də İsveçin Stokholm şəhərində anadan olub. 9 yaşı olanda anası və qardaşları ilə Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində fəaliyyətdə olan atası Emmanuelin yanına köçüblər.
Memar, inşaatçı və ixtiraçı olan Emmanuel Sankt-Peterburqda müdafiə silahlarının istehsalı ilə bağlı Rusiya hökuməti ilə olan müqavilələr sayəsində böyük uğurlar qazanıb. Atasının uğurları sayəsində Alfred 16 yaşına qədər evdə təhsil alıb. O, professor N.N.Zinindən kimya elmini öyrənib. Alfred təhsilli bir kimyaçı olmaqla yanaşı, ədəbiyyatı da çox sevirdi və ingilis, alman, fransız, isveç və rus dillərini də mükəmməl öyrənib
Alfred Nobel Fransaya gəldikdən sonra vaxtının çoxunu kimya laboratoriyasında işləməklə keçirir. O, 1862-ci ilin yayında nitroqliserin ilə təcrübələr aparmağa və bu sahədə əldə etdiyi maddələrlə ilk partlayışlarını həyata keçirməyə başlayır və bir il sonra, 1863 ilin oktyabr ayında kəşf etdiyi və “Nobel alışqanı” adlandırdığı partladıcı üçün İsveç patenti alır. Alfred öz ixtirası vasitəsilə atasına kömək etmək məqsədilə Stokholm yaxınlığında yerləşən Helenburqda nitroqliserin istehsalı üçün kiçik bir zavod təsis edir. Təəssüf ki, 1864-cü ildə onun zavodu partlayır və bir sıra insanla birlikdə qardaşı Emil də həlak olur. Buna baxmayaraq, bu partlayış Alfredin qarşısını ala bilmir və o, nitroqliserin istehsal edən başqa bir zavod təsis edir. Nəticədə, 1867-ci ildə yeni və idarəsi daha təhlükəsiz olan dinamit ixtira edir və qardaşları ilə birlikdə Krım müharibəsinə cəlb olunan çar ordusu üçün silah istehsal etməyə başlayır. Bu ona, dünya şöhrətilə bərabər, küllü miqdarda var-dövlət gətirir. Artıq onun hər şeyi vardı, həyatında çatışmayan isə xoşbəxtlik, sağlamlıq və məhəbbət idi... Alfred yazır: “Mən imkan daxilində iri şəhərlərdə yaşamaqdan qaçıram. Ümumiyyətlə, şəhərlərdə yaşanan həyat bacarıqsız rejissorun tamaşaya qoyduğu, ikrahla üz çevriləsi səhnə əsərinə çox oxşayır”. Lakin bu qənaətdə olmasına baxmayaraq, Alfred Nobel 1873-cü ildə Parisin Malaxoff-avenü adlı hissəsindəki dəbdəbəli imarətə köçür. Burada onun xarakterində qəfil bir dəyişiklik baş verir. Tənhalığa can atan, dərvişlərə bənzər həyat tərzi sürməyə adət edən Alfred böyük və təntənəli qəbul məclisləri təşkil etməyə başlayır. Bu məclislərdə o, özünü həmsöhbətinə xoş və itiağıllı tərəf-müqabili kimi göstərsə də, sonluq çox vaxt dəyişməz olaraq Alfredin çılğınlıqla kəskin sözlərin, ifadələrin köməyilə qarşısındakını susdurmasıyla tamamlanırdı. Burada o, “Cənab gələcək” adlı romanını yazıb tamamlayır. Alfred bu romanda əsasən ideal dövlət haqqında fikirlərini təqdim edir.
Artıq ixtiraçı bir elm adamı kimi tanınan Alfred Nobel 1889-cu ildə Ümumdünya sülh konqresində iştirak edir. Hamının onu “Qan üzərində qazanılan sərvət sahibi” adlandırmasına baxmayaraq, onun konqresdə səsləndirdiyi fikirlər sülhməramlı idi. O hesab edirdi ki, rəqiblərdə kütləvi qırğın silahı olarsa, onlar konflikti dayandırar.
O zaman Alfredin qardaşı Robert Azərbaycana gəlir. O, tüfəng qundağı üçün qoz ağacı axtara-axtara Lənkərandan Bakıya qədər gəlir və burada qaynayıb-qarışan bir şəhərlə qarşılaşır. Robert Nobel Bakıda neftə bağlı geniş biznes imkanları görür və qardaşlarını burada şirkət açmağa inandırır. Nəticədə, Nobel qardaşları Abşeronun bir neçə neft mədəninin sahibi olur, zavodlar alır və xeyli kapitala yiyələnirlər. Fəqət Rusiyada proletar inqilabından sonra bolşeviklər Bakı neftinə can atırdı. 1920-ci ilin aprel ayında onlar Bakıya daxil olur və neft sənayesini milliləşdirirlər. Nobel qardaşlarının milyonları, əlbəttə ki, batmır. Çünki onlar pullarını xarici banklara yatırırdılar. Hazırda məhz həmin pullar “Nobel mükafatı” formasında müxtəlif sahələrdə mühüm kəşf və ixtiraları olan alimlərə təqdim olunur.
Alfred Nobel sağlığında sülh görməyib. Kimyaçı və ixtiraçı Alfred Nobel 10 dekabr 1896-cı ildə İtaliyada beyin qanamasından dünyasını dəyişib. Dəfn mərasimi keçirildikdən və Alfred Nobelin cəsədi yandırıldıqdan sonra onun vəsiyyətnaməsi oxunur. Alfred Nobel sağlığında bir neçə vəsiyyətnamə yazıb, sonuncusunu ölümündən 1 il əvvəl 27 noyabr 1895-ci ildə yazıb. Onun vəsiyyətnaməsi oxunduqdan sonra hər kəs təəccüb hissi keçirir. Çünki o, vəsiyyətnaməsində varidatının 94 faizini “İl ərzində bəşəriyyətə böyük töhvələr verən şəxslər” üçün 5 mükafatın (fizika, kimya, fiziologiya yaxud tibb, ədəbiyyat və sülh) təsisinə ayırmışdı. Baxmayaraq ki, Nobel vəsiyyətnaməsində mükafatlar üçün çox möhtəşəm planlar təklif edir, vəsiyyətnamə ilə bağlı bir sıra problemlər yaşanır. Alfred Nobelin qohumları çox təəccüblənmişdilər və onların çoxu vəsiyyətnaməyə etiraz etmək istəyir. Üstəlik, vəsiyyətnamənin quruluşunda Fransada ona etiraz etməyə səbəb ola biləcək rəsmi nöqsanlar var idi. Alfredin qanuni yaşayış yerinin hansı ölkə olması naməlum idi. O, 9 yaşına qədər İsveç vətəndaşı olmuşdu, lakin sonralar Rusiya, Fransa və İtaliyada bu ölkələrin vətəndaşı olmadan yaşamışdı. Nobel vəfatından sonra İsveçdə dəfn edilməsi üçün planlar hazırlamışdı. Vəsiyyətnamənin və əmlakın hansı ölkənin qanunları ilə idarə edilməsini yaşadığı yer müəyyənləşdirəcəkdi. Əgər Fransadırsa, vəsiyyətnamə qəbul edilməyə və vergi götürülə bilərdi. Nobel sülh mükafatını Norveç Parlamentinin seçməsini istəmişdi, buna görə də bir çoxları onu vətənpərvər olmamaqda günahlandırdı. Bu mükafatı həyata keçirəcək fond hələ də mövcud deyildi və təsis olunmalı idi. Vəsiyyətnamədə bildirilməmişdi ki, ilin qalibi olmayacağı təqdirdə nə edilməlidir. Alfredin vəsiyyətnaməsindəki natamamlıqlar və digər maneələr nəticəsində Nobel fondunun təsisinə və ilk mükafatın təqdim olunmasına qədər maneələrlə dolu 5 il keçir. Nəhayət Nobel fondu təsis edilir və 120 ilə yaxındır ki, bəşəriyyətə böyük töhfələr verən şəxslər Nobel mükafatı ilə təltif olunur.
Gənclik illərində Alfred Nobel qadın məclislərindən, mərkəz və cəmiyyətlərindən, qadınların şərəfinə təşkil edilən ziyafət salonlarından vahiməyə düşür və çox qorxurdu. Ancaq bir dəfə o, madam Derzinin salonuna boylanır və onun qızını, gənc Annanı görür. Annanı görən andan Alfred qəribə hallar keçirməyə başlayır, özünü-sözünü bilmir, dəymədüşər xasiyyəti daha da ağırlaşır. Onun özü anlayır ki, Annaya aşiq olub və bu sevda ona gələcəkdə xoş bir şey vəd etmir. Anna da Alfredin ona vurulduğunu anlayır. Gözəl olduğu qədər də incə bir ruha malik olan Anna Alfredin etirafına ara-sıra gülməklə cavab verir. Günlərin bir günü Anna qəfildən ondan üz döndərir. Sən demə, Anna çoxdan “ikibaşlı sevgi oyunu” oynayırmış.
Alfredi dəli gününə salan bu gənc gözəlçə onunla bərabər riyaziyyatçı Frans Lemarjla da görüşürmüş. Son anda Anna seçim qarşısında qalanda üstünlüyü Frans Lemarja verir. Onların toy günü Alfred dəhşətli bir vəziyyətə düşür, həkimlər belə nə edəcəklərini bilmirlər və o, bir neçə ay ölümlə-olum arasında yataqda çırpınır...
İllər sonra isə dünyanın məşhur riyaziyyatçıları təəccüblənirdilər ki, necə olub ki, Alfred Nobel özünün təsis etdiyi mükafatın – Nobel mükafatının verilməsi siyahısına bu cür lazımlı elmi – riyaziyyatı salmağı unudub? “Alfred yerli-yerində olaraq heç nəyi unutmadığı halda, bu mükafatın verilməsində “riyaziyyatı unutmuşdu.” Riyaziyyatçılar isə Alfreddən çox Frans Lemarjdan incisələr daha doğru olar,”– deyib Alfred Nobelin həkimi.
Bu əhvalatdan sonra uzun illər Nobel qadınlarla heç bir münasibətdə olmur. Hətta qadınlar ona hansısa şəkildə müraciət edəndə, yaxud onunla münasibət yaratmaq istəyəndə belə, “Vaxtım yoxdur, məni bağışlayın, xanım”– deyərək yaxasını kənara çəkir. Bu zaman Nobel yeni əsərlər üzərində işləyib. Bu əsərlər sonralar bədbin və ağır ruhlu olmaları ilə daha çox yaddaşlarda qalıb. “Mən xoşbəxtliyin nə olduğunu bilməyən və onu gələcəkdə tapacağını ağlına belə gətirməyən, özündən haqsız narazı, tamam yalqız, tənha, ailəsiz, ürəyimi aça biləcəyim dostlarsız, üstünə yeriməyə bəhanə gəzəcəyim düşmənlərsiz bir həyat yaşamaqdayam. Əslində, özüm dilsiz-ağızsız ağacların və kolların arasında yaşamağı arzulayan bir adamam. Ağaclar və kollar heç olmasa adamın əsəblərini yerindən oynatmır, nadanlıqlarını nümayiş etdirmirlər... Etiraf edirəm ki, çox yorulmuşam, dünyaya bu qədər “tamaşa” edəcəyimi heç vaxt ağlıma gətirməmişdim. Hər şey kimi bu dünya da ola bilər ki, uzaqdan daha gözəl görünsün. Onun içində isə adam özünü daha çox girov kimi hiss edir...”– deyib dünya şöhrətli elm xadimi. Tarixi şəxsiyyət Alfred Nobel həmin vaxtlar bu cür və bu ruhla yazmaqdaydı...
“Dinamit kralı,” çoxsaylı hərbi zavodların sahibi özünü “Allah adamı” sayırdı. Hətta bir dəfə sülh konqresində iştirak edərək tribunaya qalxaraq belə deyib: “Mənim dinamit zavodlarım sizin bu sülh konqreslərinizdən daha tez müharibələrə son qoyacaq. Günlərin bir günü üz-üzə gələn iki ordu bu dinamitin hesabına müxtəlif silahlarla bir neçə saat ərzində bir-birini məhv edəndən sonra inkişaf etmiş mədəni və mütərəqii xalqlar dəhşətə gələrək ordularını buraxacaqlar. Sonunda yer kürəsi ordusuz dövlətlər olan bir planetə dönəcək!” Alfred Nobel inanırdı ki, yer üzündə sülhü qorumağın yeganə yolu qorxunun gücləndirilməsindədir.
Qəzet yazarları Alfred Nobeli gah “dinamit kralı,” gah “ölüm alverçisi,” gah da “Avropanın ən varlı avarası” adlandırır, bununla da ürəkləri soyumayanda, onun adını daha kəskin epitetlərlə “bəzəyirdilər.” O isə bunları oxuyur, amma heç bir şəkildə cavab vermirdi və onun daş kimi susub durması qəzet sahiblərini bir daha yenidən yazmağa ürəkləndirməklə bərabər, onları qəzəbləndirirdi...
Əslində isə hər şey tamam başqa cür idi və bu məşhur şəxsiyyətin nələr çəkdiyindən kimsənin xəbəri olmayıb. Hamı elə fikirləşib ki, milyarderdisə, onun nə dərdi ola bilər? Amma o, bədbəxt bir milyarder idi və nə dostları vardı, nə də onu sevən bir xanım. O, dahi bir alim idi, amma kəşfi insanlara daha çox dərd gətirən bir kəşf idi. O, gözəl bir yazıçı, romantik şair, qəribə, möcüzəvi xarakterə malik olmaqla yanaşı, həm də siyasətdə mərkəzçi baxışlı bir insan idi. O, bütün bunlar azmış kimi, həm də ağır xəstəliyə düçar, əzabkeş bir adamdı... Bəli, bu adam Alfred Nobel idi...
Nobel hər dəfə şəxsi faciəsini yaşayandan sonra sanki ona ikiqat güc gəlir. Bütün ömrü boyu o, dünyanın iyirmi ölkəsində 93 müəssisə yaradır və kəşflərinə görə 355 patentə sahiblənir. Onun var-dövləti milyard dollardan yuxarı olan pul kütləsi demək idi. Bununla bərabər isə onun böyründə sona qədər kölgəsiz bir tənhalıq gəzdi... O, ömrünü böyük sarsıntılar və bitməyən bir darıxqanlıq içərisində keçirərək qazandıqlarından heç vaxt ləzzət almadan bu dünyadan köçdü.
Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor
