Təranə Allahverdiyeva: “Ulularımızın bizə miras qoyub getdiyi oyunların əksəriyyəti XXI əsrə gəlib çıxmaqda çətinlik çəkir” Ənvər Çingizoğlu: “Xalq uşaq oyunlarını itirməməliyik, əksinə, onları daha geniş təbliğ etməli, uşaqlarımıza mənimsətməliyik”
Bu gün uşaqlarımız hansı uşaq oyunlarını oynayırlar? Ümumiyyətlə, onların bu oyunlardan xəbərləri varmı? Birmənalı olaraq deyə bilərik ki, müasir uşaqlar qədim uşaq oyunlarımızı nə bilir, nə də oynayırlar. Əvvəllər kənd yerlərində uşaqlar xüsusi oyunlar oynayardılar. Bu oyunlar uşaqların dünyagörüşündə, çevikliyinin artmasında, eləcə də yaddaşının möhkəmlənməsində əsaslı rol oynayırdı. Elə bir uşaq tapılmazdı ki, o oyunları oynamasın. Maraqlıdır ki, ulularımızın yaradıb sistemə saldığı bu oyunlar uşaqları özünə cəlb edirdi. Oğlanlar və qızlar üçün oyunlar eyni deyildi, fərqli idi. Qızlar qız oyunları, oğlanlar da oğlan oyunları oynayırdılar.
Bu gün isə uşaqlarımız, demək olar ki, oyunlar oynamırlar. Oynasalar da, “mafiya” oyunları oynayırlar. Müşahidə apararkən şahidi olduğumuz məsələlərdən biri həyətdə qız və oğlan uşaqlarının mobil telefonda “iqra” oynaması olur. Onlar həyətdə də “iqra” oynayırlar. Halbuki, uşaqlarımıza qədim folklor oyunlarımızı öyrədə bilərik.
Vaxtilə mövcud olan və bu gün unudulmaq astanasında gördüyümüz, yalnız folklor kitablarında yaşayan Azərbaycan xalq oyunlarından “Bənövşə”, “Gizlənqaç”, “Dəsmal aldı qaç”, “Keçəl”, “Mətə-mətə”, “Sanama”, “Usta şagird”, “Şeşpər şeşpər”, “Eşşəkbeli”, “Pərdə-Pərdə”, “Qazan qara”, “Öcəşmə”, “Artırma”, “Baharbənd”, “Barmaq oyunu”, “Beş Daş”, “Çilinağac”, “Cıdır”, “Cıdır oyunu”, “Dirədöymə”, “Dəvə oyunu”, “Dəyirman oyunu”, “Dolama”, “Çatı götürdü”, “Çırtı, çırtı”, “Çiləmə”, “Çömçəbaşı bəzəmə”, “Çövkən”, “Evcik-evcik”, “Əlquşu ilə ov”, “Ənzəli”, “Fincan-fincan”, “Gözbağlıca”, “Gül-gül”, “Güleynari”, “Halay oyunu”, “Haxışta”, “Hoqqa”, “Hoppana hoppan”, “Hil-hil oyunu”, “Kos-kosa”, “Köşki balaban”, “Qərcimədaş”, “Qığ Mərəsi”, “Qurd-Qurd”, “Qurşaqtutma”, “Laldinməz”, “Mərə-mərə”, “Mərəköçdü”, “Molla, haray”, “Noxud çuxuru”, “Papaqatdı”, “Papaqqapdı”, “Pula-pula”, “Püşk (qürrə)”, “Say saymaq”, “Tapmaca”, “Tapın görək”, “Təkə”, “Təkləmə”, “Turnavurdu”, “Yeddi ağac”, “Yeddi daş”, “Yelləncək”, “Yoldaş, səni kim apardı?”, “Yumurta döyüşdürmə”, “Zorxana” və başqalarını qeyd edə bilərik. Onu da vurğulayaq ki, adlarını çəkdiyimiz oyunlar arasında həm uşaqlara, həm yeniyetmələrə, həm də gənclərə aid oyunlar var. Əlbəttə, bu oyunların müəyyən bir qismi müxtəlif bayram və mərasimlərdə oynanılardı, icra edilərdi. Onların çox az bir hissəsi bayram və mərasimlərdə yada salınır. Qalanlar isə illərin o üzündə qalıb. Bu oyunları yada salmaq, onları yenidən məişətimizə qaytarmaq, uşaqlarımıza öyrətmək vacibdir.
Folklorçu Təranə Allahverdiyeva bizimlə söhbətində bildirdi ki, qədim uşaq oyunlarının yaddan çıxması, unudulması onu narahat edir. O qeyd etdi ki, vaxtilə bu oyunlar uşaqların həyatında mühüm rol oynayırdı: “Folklor gələnəklərindən qaynaqlanan, ulularımızın bizə miras qoyub getdiyi oyunların əksəriyyəti XXI əsrə gəlib çıxmaqda çətinlik çəkir. Bunun da sözsüz ki, səbəbləri var. Bu səbəblərdən biri də texnologiyanın bu səviyyədə inkişaf etməsidir. Kompyuterlər, telefonlar uşaqlarımızı o qədər özünə cəlb edib ki, onları xalq oyunları maraqlandırmır. İllər əvvəl kəndlərdə, qəsəbələrdə uşaqlar maraqlı oyunlar oynayardılar. Oğlanlar daha çox döyüş, güc tələb edən oyunlar oynayar, qızlar da öz oyunlarını oynayardılar. Elə oyunlar da vardı ki, qız və oğlan uşaqları o oyunları birgə oynayardılar. “Qazlar-qazalar”, “Ördəkgölü”, “Qaçdı tutdu”, “Gizlənqaç”, “Bənövşə” və s. oyunlarda bütün uşaqlar iştirak edirdilər. Bu oyunlar uşaqlarda humanizm, dostluğa sədaqət, bir-birinə dəstək vermək kimi vərdişlər aşılayırdı. Bu gün uşaqlarımız dostluğa sədaqəti kitablardan öyrənirlər. Ancaq vaxt vardı ki, qədim xalq folklor oyunları təbii surətdə uşaqlarda bu xüsusiyyətləri formalaşdırırdı. Bilirsiniz ki, nağıllarımızın, dastanlarımızın da uşaqlar arasında təbliğinə ehtiyac var. Onlar da uşaqların dünyagörüşünə müsbət təsir edir. Onu da vurğulayım ki, qədim nağıl və dastanlarımızda xalq oyunları haqqında geniş məlumatlar var. Bundan başqa, klassiklərin əsərlərində də buna rast gəlmək mümkündür. Bu oyunlar xalqın zəngin tarixini, etnoqrafiyasını yaşatmaqla bərabər, insanların təbiətə, el-obaya bağlılığından xəbər verir. İlkin tamaşaların, şəbihlərin, xalq dramlarının yaranmasında da bunlar əvəzolunmaz əhəmiyyətə malikdir. Xalq oyunları öz dinamikliyi ilə gənclərdə yüksək humanist duyğuların inkişaf etdirilməsi, yaxşılığa, saflığa çağırış, xeyrin şər üzərində qələbəsi, mərdlik, mübarizlik, cəldlik, çeviklik kimi müsbət keyfiyyətləri aşılayıb. Ən önəmlisi isə bu oyunların insanların əmək fəaliyyəti və məişəti ilə vəhdət təşkil etməsi idi. Qeyd etdiyimiz kimi, bu oyunlar uşaq, yeniyetmə və gənclərin fiziki inkişafına, sağlam böyüməsinə əsl töhfə idi. Daha güclü və sağlam olmaq üçün xüsusi idman kurslarına getməyə ehtiyac qalmırdı”.
Etnoqraf Ənvər Çingizoğlunun da qeyd etdiyinə görə, bu gün uşaqların uzaq düşdüyü uşaq oyunlarının yenidən qaytarılması vacibdir. O hesab edir ki, bu oyunlar uşaqlarımızın keçmişimizə bağlanmasında əsaslı rol oynaya bilər. “Bizim uşaqlığımız o qədər əlvan, rəngarəng keçib ki, indi o vaxt oynadığımız oyunları unutmuruq. O oyunlar bizi formalaşdırırdı. Mən bu gün uşaqların məşğuliyyətinə baxaraq görürəm ki, az qala hamısı eyni cür hərəkət edirlər. Əksər uşaqların günü kompyuter qarşısında, planşet və mobil telefonla keçir. Bunun əvəzinə onlar xalq uşaq oyunları oynaya bilərlər. Bu onların həyatını daha rəngarəng edər. Bu gün texnologiyanın inkişaf etdiyi əksər xarici ölkələrdə kompyuter oyunlarından asılılığa, aludəliyə qarşı mübarizə aparılır. Dünyanın bir çox ölkəsində kompyuter oyunları və internet aludəliyi ilə bağlı müalicə mərkəzləri də fəaliyyətə başlayıb” - deyə bildirən etnoqrafın sözlərinə görə, televiziyalarda bu oyunlar reklam edilməli, internet resurslarında xalq uşaq oyunlarının görüntüləri yerləşdirilməlidir ki, bu oyunlar uşaqları özünə cəlb edə bilsin. Onun sözlərinə görə, folklorçular, etnoqraflar, pedaqoq və psixoloqlar bir araya gəlib uşaqlarımızı kompyuter oyunlarının caynağından qoparın milli uşaq oyunlarına cəlb etməyin yollarını araşdırıb tapmalıdırlar: “Hesab edirəm ki, bu barədə nə isə işlər görülməlidir. Zəngin xalq uşaq oyunlarımızın, ümumiyyətlə, oyunlarımızın izinin itməsinin qarşısını almalıyıq. Məlumdur ki, zəngin milli adət-ənənələrə malik Azərbaycan türklərinin folkloruna nəzər yetirsək, bütün Türk dünyasının malik olduğu ortaq dəyərlərdən başqa, özünəməxsus folklorumuz mövcuddur. Xalqımızın zəngin, özünəməxsus və maraqlı folklor nümunələrindən biri də xalq oyunlarıdır. Tarixi çox qədimlərə gedən, xalqın müxtəlif dövrlərdə adət-ənənələrini, etnoqrafiyasını özündə yaşadan bu oyunlar nəsildən-nəslə keçərək bu günümüzədək gəlib çatıb. O oyunları yaşatmalıyıq ki, həm bugünkü, həm də sabahkı uşaqlar o oyunları həyatlarının bir parçasına çevirsinlər. Folklorşünas alimlər yazırlar ki, xalq oyunları, bütövlükdə xalqın oyun-tamaşa mədəniyyətinə dair ilk məlumatlara bir sıra qədim mənbələrdə rast gəlmək mümkündür. Deyim ki, bir sıra Şərq alimlərinin yaradıcılıq irsində xalq oyunları haqqında informasiyalar verilir. Biz Kəsrəvi, Səalabi və Əl-Biruninin, XII əsrdə isə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi və digər mütəfəkkirlərin adlarını çəkə bilərik. Vaxt vardı ki, uşaq və yeniyetmələr uşaq oyunlarını məharətlə oynayırdılar. Bu gün qədim “Çövkan” oyununun dövlət tərəfindən qorunması, onun UNECO-ya daxil edilməsi müsbət haldır. Bu artıq o deməkdir ki, “Çövkan” əsrlər sonra da yaşayacaq. Bu gün bəzən “Dirədöymə” oyununu oynayanlara da rast gəlinir. Ancaq uşaqlıqdan bələd olduğumuz “Çiling ağac”, “Top al qaç”, “Sərrast vur”, “Motal-motal”, “Qələndar, ay Qələndar”, “Əl üstə kimin əli” kimi oyunlar sıradan çıxmaq üzrədir. Nə qədər ki, bu oyunlar yaddaşlarda yaşayır, onları uşaqlar arasında təbliğ etmək lazımdır. Bu işə orta məktəblər də qarışmalıdırlar. Heç olmasa idman dərslərində bu oyunları yada salmaq lazımdır ki, unudulmasınlar. Maraqlıdır ki, bu oyunlar elə sistemləşib ki, orada bütün fəsillərin izlərini görmək olur. Məsələn, “Bənövşə” oyunu yazla bağlıdır. Belə danışırlar ki, yaz fəslinin gəlişi ilə əlaqədar uşaqların, cavanların həyatında yeni bir gün başlayır – "Bənövşə günü". Üz tuturlar bənövşə ətirli dağ ətəklərinə, dərələrə, güney yamaclarına, bulaqların yan-yörəsinə, min bir həvəslə gül-çiçək toplayırlar. Qız-gəlinlər tellərinin uclarına bənövşə düzər, yaxalarına bənövşə taxar, saçlarına min bir rəngli, min bir ətirli çiçəklərdən çələng hörürlər. Bənövşədən dəstə tutub "yaz nübarı"dır, – deyə ana və bacılarına, qohum-qonşuya paylayar, nişanlı qızları sevindirər, şənlik edər, mahnı oxuyarlar:
Boynu bükük bənövşəm,
Könlü sökük bənövşəm.
Qar üstündən boylanan,
A dərdlərə haylanan,
Yaz ətirli bənövşəm!
Bu zaman yaz çiçəyi bənövşənin adından götürülən sözlü-nəğməli "Bənövşə" oyunu oynayarlar. Bənövşə, bizdən sizə kim düşə? Bu oyun çox maraqlıdır. Çox arzu edərdim ki, xalq uşaq oyunlarına qayıdaq. Çünki bu irsi uşaqlarımıza ötürmək çox vacibdir. Xalq uşaq oyunlarını itirməməliyik, əksinə, onları daha geniş təbliğ etməli, uşaqlarımıza mənimsətməliyik”.
İradə SARIYEVA
