Nadan ermənilər haqqında tarixi faktlar

Tarix: 26.12.2015 / 01:31
Bölmə: Sosial

1918-1920-ci illərdə baş verən hadisələri I Dünya müharibəsi dövründə dünyanın yenidən bölüşdürülməsi uğrunda gedən mübarizənin məntiqi nəticəsi hesab etmək olar. Dünyanın yenidən bölüşdürülməsinin mayasında Osmanlı imperatorluğunu böyük dövlətlər arasında parçalamaq ideyası dayanırdı. Ermənilər isə İngiltərə, Fransa, Rusiya, İtaliya və Yunanıstanın Türkiyəni parçalamaq niyyətlərindən istifadə edərək, "dənizdən-dənizə Böyük Ermənistan" yaratmaq istəyirdilər. "Dənizdən-dənizə" deyəndə ermənilər Xəzər dənizi, Qara dəniz və Aralıq dənizi arasında qalan əraziləri nəzərdə tuturdular.

Qafqaz cəbhəsində rus-türk müharibəsinin başlanmasından istifadə edən ermənilər həm Şərqi Anadoluda, həm də Cənubi Qafqazda türklərin və azərbaycanlıların yaşadığı ərazilərə sahib çıxmaq istəyirdilər. Rusiya isə ənənəvi olaraq ermənilərin himayədarı rolunda çıxış edirdi. Hələ 1913-cü ildə Rusiya "məzlum ermənilərə" muxtariyyət verilməsi üçün Osmanlı imperatorluğuna layihə təqdim etmişdi. Türkiyə hökuməti 1914-cü il yanvar ayının 26-da Şərqi Anadoluda ermənilərə müxtariyyət verilməsi məsələsini həll etmək üçün islahat keçirilməsi haqqında hökumətlərarası sazişi imzalamağa məcbur olmuşdu. Həmin sazişə görə, Türkiyənin 6 vilayətindən ibarət "Erməni vilayəti" təşkil edilməli idi.

Rusiya Türkiyə üzərinə hücuma keçməzdən əvvəl Qafqazın canişini Vorontsov-Daşkovun təşəbbüsü ilə erməni könüllü dəstələrinin yaradılmasına başlanmışdı. Erməni könüllü dəstələri həm də xaricdə hazırlanır və Rusiyanın rəsmi dairələrinin köməyi ilə Cənubi Qafqaza göndərilirdi. Qafqaz cəbhəsində hərbi əməliyyatlara cəlb edilən erməni könüllülərinin sayı 10 min nəfərə çatırdı.

1918-ci ildə indiki Ermənistan ərazisində, habelə Naxçıvanda, Zəngəzurda, Qarabağda azəri türklərinə qarşı soyqırım törədilməsinə başçılıq edənlər - Andranik Ozanyan 1-ci erməni könüllü dəstəsinin komandiri, Dro Kananyan 2-ci könüllü dəstənin komandiri, Hamazasp Safrazyan isə 3-cü dəstənin komandiri olmuşdu.

Rus qoşunlarının Şərqi Anadoludan geri çəkilməsindən sonra erməni birlikləri də geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Erməni könüllü birliklərinin Zəngəzurda lövbər salmaları bu regionun strateji əhəmiyyəti ilə bağlı idi. Şərqi Anadolu üçün Qars və Ərdəhanın necə böyük əhəmiyyəti vardısa, Zəngəzurun da Azərbaycan üçün o qədər əhəmiyyəti vardı. Ermənilər Zəngəzuru ələ keçirməklə Azərbaycanla Naxçıvanın əlaqəsini kəsdilər və bununla həm də Türkiyə ilə türk dünyası arasında əlaqəni kəsməyə nail oldular. Erməni daşnaklar yaranan əlverişli şəraitdən istifadə edərək, Zəngəzuru Azərbaycan türkündən təmizləməyə və həmin torpaqlarda Türkiyə ərazisindən qaçıb gələn minlərlə ermənini yerləşdirməyə başladılar.

Erməni alimi Zaven Korkodyan 1932-ci ildə nəşr etdirdiyi "Sovet Ermənistanının əhalisi 1831-1931" adlı statistik məlumat kitabında yazırdı: "1831-cü ildə İrəvan şəhərinin 18.766 nəfər əhalisinin 15.992 nəfəri, 1866-cı ildə 27.246 nəfərindən 23.626 nəfəri, yəni 85,2 faizi azərbaycanlı olmuşdur". Ermənistan Mərkəzi Statistika İdarəsi tərəfindən 1962-ci ildə nəşr olunan məlumatda bildirilirdi ki, XIX əsrin əvvəllərində İrəvanda yaşayan 10 min əhalinin 7 mini azərbaycanlı idi. İrəvan xanlığını idarə edən 49 nəfərin hamısı Azərbaycan türkü idi. 1931-ci ildəki siyahıyaalma zamanı təkcə İrəvan şəhərində əhalinin 58 faizi azərbaycanlı olub. 1921-ci ildən sonra Göyçə, Şəmsədil və Zəngəzur mahalının Qafan, Gorus, Qarakilsə (Sisyan) və Mehri rayonları da Ermənistana verildi və beləliklə də, orada yaşayan azərbaycanlıların sayı 800 min nəfəri ötdü.

1925-ci ilin dekabr ayında Ermənistan SSR yaradılmasının 5-ci ildönümü qeyd olunan gün təntənəli iclasdakı məruzədə İrəvan şəhəri ətrafında mövcud olan 8 Azərbaycan rayonunun adı çəkildi: Vedi, Dəvəli, Qarabağlar, Çimkənd, Uluxanlı, Basarkeçər, Qəmərli və Zəngibasar. Sonralar həmin rayonların adları ermənilər tərəfindən dəyişdirildi.

Bəşəri təfəkkürün mənəvi xəzinəsi adlanan Qabusnamədə yazılır ki, "Yer kürəsindəki mövcud xalqlardan ermənilər ona görə fərqlənirlər ki, onların təbiətində və xarakterində murdarlıq var". Daha sonra deyilir ki, "Ermənilərin eybi: bədfel, kündəbədən, yastıbaş, oğru, gözügötürməyən, bir ayağı qaçmaqda olan, əmrə baxmayan, yersiz hay-küy salan, vəfasız, riyakar, söyüş söyən, ürəyi xıltlı, ağasına xain çıxandır.Ümumiyyətlə, başdan-ayağa müsbətdən çox mənfiyə yaxındır".

Roma tarixçisi Tasit yazırdı: "Bu xalq istər xasiyyətinə, istərsə də coğrafi vəziyyətinə görə qədimdən ikiüzlü və riyakardır. Bunlar daim romalılara nifrətdən, partlara isə həsəddən az qala partlayırdılar".

Alman alimi Kolmer isə belə deyib: "Mən bir müsəlmanla iş barəsində şərtləşəndə yazılı müqavilə bağlamadan da kifayətlənirəm, çünki o, söz verdi qurtardı. Yunanla yazılı şərt kəsirəm, çünki onlarla belə lazımdır və sərfəlidir. Ermənilərlə isə heç yazılı surətdə də iş görmürəm, çünki onların yalançılığı və fitnə-fəsadları, hətta yazılı şərti də poza bilər".

İngilis Vilson isə ermənilər haqda belə yazıb: "Ermənilər acgöz və tamahkardılar, fitnəkar və araqarışdırandılar, heç kəsi bəyənmirlər. Onlar xırda bir işi şişirtməkdə istedad sahibidirlər və intriqa yaratmağı da sevirlər."

Böyük fransız yazıçısı Aleksandr Düma yazırdı: "Ermənilər həmişə başqa dinə qulluq edən hökmdarların hakimiyyəti altında olublar. Nəticədə öz fikir, niyyət və duyğularını gizli saxlayan, hiyləgər və kələkbaz adamlara çevriliblər."

Fransız səyyahı Qraf de Şole: "Ermənilərin yoxsulluğu və əzab-əziyyət çəkməsinin məndə onlara qarşı böyük rəhm yaratmasına baxmayaraq, onların haramzadəliyi, kələkbazlığı o dərəcədə iyrənc, alçaqlıqları o dərəcədə biabırçı, o qədər hiddətləndirici idi ki, heç vaxt onlara bağlana bilmədim."

K.Marks və F.Engels yazmışdılar: "Bəşəriyyətə ilk dəfə fahişəliyi yayan ermənilərdir" (Seçilmiş əsərləri, III cild, səh.275) və əlbəttə bu əqidənin və əməlin sahibi olan xalqın şovinist nümayəndələrindən nə cür mənfur iş desən gözləmək olar.

Böyük rus yazıçısı Qriboyedov İranda səfir işlərkən oradan köçürülən ermənilər haqqında rus imperatoruna göndərdiyi məktubunda yazırdı: "Əlahəzrət, olmaya mərkəzi rus torpaqlarında ermənilərin məskunlaşmasına izn verəsiniz. Onlar elə tayfadırlar ki, bir neçə on il yaşadıqdan sonra dünyaya hay-küy salacaqlar ki, bura bizim qədim dədə-baba torpağımızdır." Məhz buna görə də rus çarı ermənilərin Cənubi Qafqazda yerləşdirilməsinə nail oldu.

Yəhudilərin vətəni olan İsraildə bir nəfər də olsun erməni yaşamır. Niyə?.. Çünki dünyanın başqa ölkələrindən fərqli olaraq, bu ölkədə ermənilərin fırıldaqları işləmir.

Yaşlı nəslin yaxşı yadındadır, - 1949-cu ilin dekabrında Ermənistan KP MK Bürosunun DQMV-nin Ermənistana birləşdirilməsi haqqında verdiyi qərar Arutyunyanın imzaladığı məktubla Kremlə göndərilmişdi. Stalinin dərkanarına əsasən, Azərbaycan hökumətinin həmin qərara münasibətini öyrənmək məqsədilə məktub Azərbaycan KP MK-ya göndərilir. M.C.Bağırovun göstərişinə əsasən Azərbaycan hökumətinin yaratdığı komissiyanın hazırladığı rəydə qeyd olunur:

- Azərbaycan tərəfi DQMV-nin Ermənistana birləşdirilməsinə o vaxt razı olar ki, Ermənistan rəsmi olaraq İrəvan şəhəri ətrafında yerləşən 8 Azərbaycan rayonunun Azərbaycan SSR-ə birləşdirilməsinə razı olsun".

Sonradan növbəti telefon danışığı zamanı Bağırov Stalinə ermənilərin "müraciətinə" cavab arayışının hazır olduğu barədə məlumat verərkən Stalin belə deyib: "Mircəfər Abbasoviç, bəs siz nə üçün bu günə qədər bu məsələ ilə bağlı olaraq qonşunuz Ermənistan rəhbərlərinin üzünə tüpürməyibsiniz?.."

Bununla da erməni şovinistlərinin növbəti məkrli hiyləsi puç oldu. Bağırov isə Stalinlə apardığı telefon danışığını olduğu kimi, 45 abzasdan ibarət olan arayışa əlavə edib arxivə verdi.

Ən maraqlı cəhət odur ki, gürcülərin və azərbaycanlıların öz müstəqil dövlətlərini qurmaq üçün əraziləri olduğu halda, ermənilərin belə bir imkanı yox idi. Ermənistan Milli Şurası Ermənistan Respublikasının yarandığını elan etsə də, hökumət qurmaq imkanından məhrum idi. Çünki Ermənistan Respublikasının paytaxtı və hökumətinin yerləşdiyi dəqiq bir ərazi yox idi.

1921-ci il oktyabrın 13-də bağlanan Qars müqaviləsi həmin ilin sentyabr ayının 26-da Qars şəhərində başlanan konfransın yekun sənədi idi.

Konfransda Azərbaycan tərəfindən Behbud Şaxtaxtinski, Ermənistan tərəfindən A.Mravyan, Poqos Makinisyan, Gürcüstan tərəfindən Şalva Eliaya, Aleksandr Svaidze, Türkiyədən Kazım Qarabəkir Paşa və başqaları, konfransda vasitəçi olan Rusiya tərəfindən isə Yakov Kanetski təmsil olunurdu.

Müqavilə 20 maddədən və 3 əlavədən ibarətdir. Bu müqaviləyə əsasən Qars, Ərdəhan və Artvin vilayətləri Türkiyənin, Naxçıvan isə muxtar ərazi kimi Azərbaycanın tərkibində saxlanır.

1920-ci il aprelin 27-də gecə Nəsibbəy Yusifbəyli qətlə yetirildi. Bu həmin Nəsibbəy idi ki, müstəqil Azərbaycan məsələsində heç bir dövlətə, hətta Türkiyəyə də güzəştə getmirdi və deyirdi: "Bakı İstanbuldan idarə oluna bilməz." Bu cür milli istiqlalçımızın yaşaması düşmənləri qane edə bilməzdi. Ona görə də düşmənlər onu öldürüb cəsədini Kür çayına atdılar.

Azərbaycan Demokratik Respublikasının ilk naziri Fətəli Xan Xoyski 1920-ci il iyun ayının 19-da Tiflis şəhərində ermənilər tərəfindən arxadan güllə ilə vurularaq qətlə yetirildi.

1920-ci il iyul ayının 19-da Həsən bəy Ağayev də qətlə yetirildi. Bu həmin Həsən bəy idi ki, 1918-ci ilin 20 mayında Tiflis şəhərində sabiq Qafqaz canişininin sarayında Söymin müsəlman qrupuna ayrılan salonda Azərbaycanın istiqlaliyyətini elan etmişdi.

Lakin ermənilər və xüsusilə Mikoyan Stalini guya bütün azərbaycanlıların satqın olmalarına inandıra bildi və 1942-ci il dekabrın 7-də Azərbaycan əhalisinin hamılıqla Orta Asiyaya və Qazaxıstana sürgün edilməsi haqqında məxfi qərar verilməsinə nail oldular. Lakin M.C.Bağırovun vaxtında göstərdiyi səy bu qanlı cinayətin həyata keçirilməsinin qarşısını aldı.

1940-cı ilin sonu, 1950-ci illərin əvvəllərində ermənilər növbəti fitnəyə əl ataraq, guya artıq Azərbaycan neft sənayesinin iqtisadi cəhətdən qeyri-rentabelli olduğunu iddia etməyə başlayır və buna görə də 1957-ci ildə neft sənayesinin maliyyələşdirilməsinin dayandırılması təklifi ilə Mərkəzi hökumətə müraciət edirlər. Bu müraciəti hazırlayanlar isə SSRİ Dövlət Plan Komitəsinin sədr müavini Mkrtıçyan və sənaye şöbəsinin müdiri daşnak Kalantarov idi.

Erməni tarixçisi Movses Xorenatsinin özləri haqqında dediklərini yada salmaq yerinə düşər: "İndi olduğu kimi, keçmişdə də qədim "hay"ların (ermənilərin) elmlərə, ağızdan-ağıza keçən nəğmələrə həvəsləri olmayıb. Ona görə də kəmağıl, nadan və vəhşi adamlar haqqında danışmaq artıqdır."

Amerika vətəndaşı olan məşhur erməni yazıçı L.Z.Sürməliyan "Xanımlar və cənablar, müraciətim sizədir" - adlı kitabında belə yazır: "Türklərlə ermənilər arasındakı ziddiyyətlərin yaranmasının əsas səbəblərindən biri də türk və ərazi xalqlarının humanizminə, qayğıkeşliyinə, vətənpərvərliyinə qarşı erməni millətçilərinin aramsız qəddarlığıdır."

Son iki əsrdə Qafqazda azərbaycanlılara qarşı məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilən etnik təmizləmə və soyqırım siyasəti nəticəsində xalqımız ağır məhrumiyyətlərə, milli faciə və məşəqqətlərə məruz qalıb. Mərhələ-mərhələ gerçəkləşdirilən belə qeyri-insani siyasət nəticəsində azərbaycanlılar indi Ermənistan adlandırılan ərazidən - min illər boyu yaşadıqları öz doğma tarixi-etnik torpaqlarından didərgin salınaraq kütləvi qətl və qırğınlara məruz qalıb, xalqımıza məxsus minlərlə tarixi-mədəni abidə və yaşayış məskəni dağıdılaraq viran edilib.

SSRİ Nazirlər Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 nömrəli və 1948-ci il 10 mart tarixli 754 nömrəli qərarları Azərbaycan xalqına qarşı növbəti tarixi cinayət aktı olub. Bu qərarlar əsasında 1948-1953-cü illərdə yüz əlli mindən çox azərbaycanlı Ermənistan SSR ərazisindəki dədə-baba yurdlarından kütləvi surətdə və zorakılıqla sürgün olunub. Adi hüquq normalarına zidd olan bu qərarların icrası zamanı avtoritar-totalitar rejimin mövcud repressiya qaydaları geniş tərbiq edilib, minlərlə insan, o cümlədən qocalar və körpələr ağır köçürülmə şəraitinə, kəskin iqlim dəyişikliyinə, fiziki sarsıntılara və mənəvi genosidə dözməyərək həlak olub. Bu işdə erməni şovinist dairələrinin və SSRİ rəhbərliyinin cinayətkar siyasəti ilə yanaşı, o dövrdəki Azərbaycan rəhbərliyinin öz xalqının taleyinə zidd mövqeyi, soydaşlarımıza qarşı törədilən cinayətlərin təşkilində və həyata keçirilməsində iştirakı da az rol oynamayıb.

Təəssüf ki, 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindən deportasiya olunması faktı ötən 50 il ərzində lazımınca araşdırılmayıb, bu hadisələrə hüquqi-siyasi qiymət verilməyib.

Fazil QARAOĞLU,

professor

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 01.10.2026 / 23:12

Yağıya “can” demə... düşmənə əyilmə... Dilican dərəsi...

Tarix: 01.10.2026 / 22:38

Dissertasiyaların rus dilində yazılmasının yaratdığı problemlər

Tarix: 01.10.2026 / 21:35

Azərbaycanın dövlət qulluğunda “ikili vətəndaşlıq” problemi yarana bilər...

Tarix: 01.10.2026 / 19:34

Ali Məhkəmə hüquqşünas olmayan gənclərlə bağlı mühüm layihənin sonuna yetişir...

Tarix: 01.10.2026 / 16:19

Nazir Vilayət Eyvazov MDB-nin DİN Şurasının iclasında iştirak edib - FOTO

Tarix: 01.10.2026 / 15:39

Əbədiyyət günəşinə dönən Vətən sevdalıları...

Tarix: 01.10.2026 / 14:56

“Universitetdən çıxarılmağımın qarşısını Mir Cəlal Paşayev aldı” – Nizami Təhməzov

Tarix: 01.10.2026 / 11:00

Kürdəmirdə toyda zəhərlənənlərin sayı 91-ə çatdı - AQTA araşdırmalara başladı...

Tarix: 01.10.2026 / 00:25

Kürdəmirdə toyda kütləvi zəhərlənmə - 30 nəfər xəstəxanaya müraciət etdi...

Tarix: 30.09.2026 / 21:47

Kolleclərə qəbul planı da, tələbə marağı da azalıb...

Tarix: 30.09.2026 / 17:34

“Nar” “AiNar” rəqəmsal köməkçisini istifadəyə verdi

Tarix: 30.09.2026 / 14:35

DİN-in Mərkəzi avtobus zolaqlarına daxil olan sürücülərə müraciət etdi - VİDEO

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 28.09.2026 / 22:22

Xüsusi şərtlərlə pensiya alan qulluqçuların pulları azala bilər...

Tarix: 28.09.2026 / 20:57

Azərbaycandakı Kürmük məbədinə Gürcüstan patriarxlığının iddiası... Real tarix...

Tarix: 28.09.2026 / 14:57

Dövlət qulluğuna qəbulun mürəkkəbləşdirilməsi ciddi suallar doğurdu...

Dağ-mədən sənayesində yeni mərhələ - “Böyük Qayıdış”ın məşğulluq perspektivləri...