Kitab və məqalələrin əksəriyyətində yazılmayanlar süni intelekdə
Azərbaycan 5 minillik dövlətçilik tarixində müdafiə istehkamları olan qalaların mühüm rolu olmuşdur. Belə qalalardan biri də Naxçıvanın - Culfa rayonunun Xanəgah və Əlincə kəndlərinin əhatəsində, Əlincəçayın sağ sahilində eyniadlı dağın zirvəsində yerləşən Əlincə qalasıdır.
25-26 may 2026-cı il tarixində Naxçıvan Dövlət Universitetinin təşkil etdiyi beynəlxalq konfransda iştirak edərkən “Əlincə qalası”nı və qalanın tarixini özündə əks etdirən Muzeyi ziyarət etdik.
Konfransdan sonra bir daha Əlincə qalası ilə bağlı yazılarla tanış olduqda burada müəyyən boşluqları olduğu qənaətinə gəldik
Möhtəşəm Əlincə qalası haqqında çoxlu sayda məqalə və kitablar yazılmış, qalanın tarixi haqqında dəyərli məlumatlar verilmişdir. Hətta Həmid Arzulu yazdığı “Əlincə qalası” adlı tarixi dram 1983-cü ildə tamaşaçılara təqdim edilmişdir.
Əlincə qalası 2007-ci ildə dünya əhəmiyyətli abidələrin siyahısına daxil edilmiş, 2014-cü ilin 11 fevral tarixində isə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədrinin “Əlincəqala” tarixi abidəsinin bərpa edilməsi haqqında” sərəncamına əsasən qalada bərpa işlərinə başlanılıb. 2016-cı ilin 17 iyun tarixində “Əlincəqala” tarixi abidəsinin və muzeyinin açılışı olub.
Lakin Əlincə qalası haqqında çox danışılsa və yazılsa da qalaya aid bəzi zəruri faktlar haqqında əksər kitab və məqalələrdə məlumatların verilməməsi narahatlıq doğurmaya bilməz. Hətta bəzi saytlar Əlincə qalası haqqında saxta məlumatlar yaymaqdan belə çəkinmirlər. Məsələn, saytlardan birində yayaılan “Əlincə Qalasının Tarixi” başlıqlı yazıda qeyd olunur ki, “Əlincə Qalası, Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun yaxınlığında, dağlıq ərazidə, Əlincə çayı üzərində yerləşir.” (https://qebulol.az/elince-qalasi/)
Müxtəlif qəzetlərdə və saytlarda Əlincə qalası haqqında yazılan məqalələrin əksəriyyətində qalanın tarixinə aid verilmiş dəyərli məlumatları fikrimicə təkrarlamağa ehtiyac yoxdur.Bu dəyərli məlumatları yazdıqlarına görə müəlliflərə təşəkkür edilməlidir. Lakin yazıların əksəriyyətində eyni faktlar təkrar olunsa da 14 illik müdafiənin əsil səbəbləri göstərilməməsi təəccüblüdür. Məsələn Əlincə qalası ilə bağlı əksər yazılarda belə bir fakt təkrar olunur: “Tarixi mənbələrdə məlumat verilir ki, Əlincə XIII-XIV əsrlərdə Hülakülərin, XIV əsrin ikinci yarısında isə Cəlairilərin hakimiyyəti altında olub. XIV əsrin 80-90-cı illərində qala dünyanın ən güclü hərbi qüvvələrini məğlubiyyətə uğradan Əmir Teymura qarşı mübarizənin əsas istinadgahına çevrilib və 14 il mərdliklə müdafiə olunub.”
Fikrimicə müəlliflər bu cür dəyərli fikrlərdən sonra Əlincə qalası uğrunda 14 illik ölüm-dirim savaşının səbəblərini də göstərsəydilər tənqidə yer qalmazdı.
Acınacaqlı hal odur ki, “Azərbaycan tarixi”nə aid 7 cildliyin 3-cü cildində və digər “Azərbaycan tarixi” kitablarında nəinki Əlincə qalasının 14 il qəhrəman müdafisəinin səbəbləri, hətta tariximizin bu şərəfli səhifəsi haqqında məlumat vermək unudulub. Faktlara müraciət edək.
7 cildlik “Azərbaycan tarixi” kitabının 3-cü cildində Əlincə qalasının 14 illik qəhrəman müdafisinin baş verdiyi dövr haqqında belə yazılıb: “Azərbaycanın cənub (Kürdən cənuba) hissəsi Cəlairilər dövlətinin tərkibinə daxil idi...Son Cəlairi sultanı Əhməd (1382-1410) hakimiyyət uğrunda çətin mübarizədə qardaşlarına qalib gəldi... Cəlairilər dövlətinin ərazisini qısa müddət ərzində bərpa etdi. Əhməd daxili çəkişmələrlə məşğul olduğu zaman Mavərənnəhrdə Teymurun güclü dövləti yarandı... Əmir Teymur geniş miqyaslı işğallara başladı. O, qısa bir zamanda daxili ziddiyyətlərdən zəifləmiş qonşu dövlətləri məğlub edərək, 1385-ci ildə Cəlairilər dövlətinin hüdudlarına çatdı. Beləliklə, daxili düşmənləri yenicə aradan qaldırmış Sultan Əhməd onun dövlətinin müstəqilliyinə ciddi təhlükə törədən güclü və müdhiş bir düşmənlə üz-üzə gəldi. Sultan Əhməd Teymurun hücumuna dözmədi və Bağdada qaçdı.
Bundan sonra Azərbaycan müvəqqəti olaraq Miranşahın oğlu Əbubəkrin əlinə keçdi. Lakin xalqa zülm edən Əbubəkrə qarşı geniş qiyamlar başlandı və xarici işğala son qoyuldu. Teymurilərin hakimiyyətinin zəifləməsindən faydalanan Sultan Əhməd 1406-cı ildə Təbrizə qayıtdı. (s.69-70)
İ. Məmmədov və L.Məmmədovanın “Azərbaycan Dövlətləri və Hökmdarları” kitabında həmin dövr bu cür xarakterizə olunur: “1382-ci ildə vəfat edən Şeyx Hüseynin yerinə Sultan Əhməd oturdu. Sultan Əhmədin hakimiyyəti Əmir Teymur və onun oğlanları ilə müharibələrdə keçdi. Sultan Əhməd teymurilərə qarşı mübarizədə qaraqoyunlu tayfaları ilə ittifaq yaratdı. Sultan Əhməd 1410-cu ildə qaraqoyunluların başçısı Qara Yusif tərəfindən ortadan qaldırıldı.” (s.118-119)
Bu cür faktları artırmaq da olar. Fikrimizcə bir çox müəlliflərin sovet tarixşünaslığının təsiri ilə Azərbaycan dövlətləri olan “Hülakülər” və “Cəlairlər” dövlətlərinə ögey münasibətləri digər məsələlərə, o cümlədən “Əlincə qalası”na münasibətə də təsir edir.
Məlumdur ki, Azərbaycan xalqının fəxri, görkəmli alim Hülakü xanın vəziri Nəsrəddin Tusinin yaratdığı Marağa rəsədxanası dünya şöhrətli tarixi abidələrdən biridir. 2015-ci ildə Marağa şəhərində olarkən gözlədiyimizin əksinə olaraq bu abidəyə ögey münasibətin, baxımsızlığın şahidi olduq. Bizi müşayət edən təbrizli soydaşımızdan bunun səbəblərini soruşanda bildirdi ki, İranda Hülakülər işğalçı hesab edildiyindən bu abidəyə də münasibət yaxşı deyil. Marağa rəsədxanasına məhz bu cür ögey münasibət bizi XIII-XIV əsrlər tarixinə yenidən nəzər salmağa vadar etdi. Yenidən araşdırmalar nəticəsində 2018-ci ildə “XIII-XIV əsrlər tarixinə yeni baxış” kitabı işıq üzü gördü. Dəyərli oxucular https://maharramzulfugarli.com/ saytında bu və digər kitabların elektron variantı ilə tanış ola bilərlər.
Dərsliklərdə əvvəllər tatar-monqol , monqol-tatarlar, hazırda isə monqollar adlandırılan topluma aid müxtəlif dövlətlərin tarixşünaslığının obyektiv tədqiqi sübut edir ki, bu tarix bilərəkdən saxtalaşdırılıb. Bu toplumumda əsas rol oynamış türk etnosunun izini itirmək üçün “tatar-monqol” adından tatar sözünü çıxararıb monqol adının saxlaması bu saxtarkarlığa münbit şərait yaradıb. Acınacaqlısı odur ki, bu saxtalaşdırmada müxtəlif türkdilli xalqların alimləri də fəal iştirak ediblər. Məhz bunun nəticəsidir ki, dünya tarixində mühüm izlər qoymuş bu toplumun mirasına uzun müddət heç kim, o cümlədən türk xalqları da sahib durmaq istəməyib.
Müasir dövrdə rus, tatar, qazax və digər xalqların tarixçiləri problemə yeni yanaşma ortaya qoymuş, problemin obyektiv tədqiqi sahəsində alternativ əsərlər yazmışlar. Lakin çox təəssüf ki, Azərbaycan alimləri bu məsələdə gözləmə mövqe tutmaqda davam edirlər.
A.A. Bakıxanov “ Gülüstani-İrəm” əsərində yazırdı ki, Hülakü xanın qoşunlarının tərkibində 200 min türk ailəsi Azərbaycana gəlmişdir. Bunların içərisində Çüngüz xanın nəslindən olanlarla yanaşı Cəlairilər, Çobanilər, Müzəffərilər, Qaraqoyunlar, Ağqoyunlar və s. tayfalar var idi. Maraqlı burasındadır ki, bir çoxları Hülakülərə, Cəlairilərə ögey münasibət bəslədiyi halda, Cəlairilərin əmiri olmuş Qaraqoyunlara doğma münasibət bəsləyirlər. Çoxları bilmir ki, Qara Yusif hakimiyyətə gəldikdən sonra əyanlar onun Cəlairilər nəslindən olmadığına görə sultan titulu daşımağa layiq olmadığını bildirmişlər. Bunu qabaqcada bilən Qara Yusif Misirdə Sultan Əhməd Cəlairi ilə həbsdə olarkən oğlu Pirbudağı rəsmi sənədlə ona oğulluğa vermişdi. Əyanların etirazından sonra Qara Yusif həmin sənədlə oğlu Pirbudağı Sultan Əhməd Cəlairin varisi kimi taxta oturtmuşdu. Deməli Qaraqoyunlular dövləti Cəlairilərin davamçıları idi. Y.V. Cəmənzəminli öz əsərində yazırdı ki, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan məclislərdə tez-tez Hülakü xanın nəslində olmasını fəxrlə bəyan edərdi.
Bu kimi faktları daha da genişləndirmək olar. Fikrimizcə Azərbaycan tarixinin bir sıra dövrləri kimi bu dövrlər də yenidən yazılmalı və düşmənlərin təbliğinə uyub öz tariximizi saxtalaşdırmaqdan əl çəkməliyik.
İndi keçək məqalənin başlığında yazdığımız Əlincə qalasının 14 illik qəhrəman müdafiəsinin əsil səbəbləri nədən ibarətdir? Salının cavabına. Fikrimicə bunun əsil səbəbi Cəlairilərinin xəzinəsinin Əlincə qalasında saxlanılması idi. İlk baxışdan adi, lakin məsələnin əsil mahiyyətini üzə çıxardan bu fakt əksər kitab və məqalələrdə verilməsə də hazırda gemiş istifadə olunan tənqidi yanaşmaqla süni intelekdə tapmaq olur. Süni intelekt “Əlincə qalasının 14 illik (1387–1401-ci illər) qəhrəman müdafiəsinin əsil səbəbləri nədir?” sualına aşağıdakı cavabı verir:
https://chatgpt.com/c/6a329c69-a0d4-83eb-9f04-238c2ecf186a
Fikirimizcə artıq şərhə ehtiyac yoxdur.
Məhərrəm Zülfüqarlı Tarix elmləri doktoru, professor
[email protected]; maharramzulfugarli.com
